Қарлагтан посткеңестік қауымдарға дейінгі Қарағандының еврей тарихы

Қарағанды жаңа кеңестік өнеркәсіп қаласы ретінде пайда болды

Семипалатинскіден немесе Верныйдан айырмашылығы, Қарағанды революцияға дейінгі ескі еврей орталығы болған жоқ. Қазіргі қала негізінен 1930-жылдары көмір бассейнін жедел игерудің айналасында өсті.

Қарағандының бас жоспары қаланың қаншалықты тез өскенін көрсетеді. Халық саны 1930 жылғы шамамен 15 мыңнан 1936 жылы 102 мыңға жетті. Қарағанды қала мәртебесін 1934 жылғы 10 ақпанда алды. Қала мен маңындағы жұмысшы кенттеріне КСРО-ның әртүрлі өңірлерінен кеншілер, инженерлер, геологтар, құрылысшылар, дәрігерлер, оқытушылар және басқа мамандар келді.

Қарағандыға институттан кейінгі жолдамамен немесе шахталар салуға келгендер болды. Мұнда соғыс кезінде эвакуацияланған отбасылар, лагерьлер мен арнайы қоныстардан босатылғандар, басқа қалаларда тұруына шектеу қойылған адамдар және отбасымен бірге өнеркәсіп орталығына көшкендер де қоныстанды.

Қарағандының еврей халқы әртүрлі топтардан қалыптасты

Қарағанды түзету-еңбек лагері 1930 жылы құрылып, Орталық Қазақстанның орасан аумағын қамтыды. Оның әкімшілік орталығы Долинкада орналасқан. Лагерь жүйесі өңірдің экономикасы мен инфрақұрылымымен тығыз байланысты болды, ал көптеген қуғын-сүргін құрбандарының тағдыры Қарағанды облысы арқылы өтті.

Қарлаг тұтқындарының арасында еврейлер болғаны құжатталған.

Қарлаг зерттеушісі Нұрлан Дулатбеков арнайы прокуратура материалдары бойынша нақты бір адамның тарихын қалпына келтірді. Раввин Ицко Гешелевич Тверской 1937 жылғы желтоқсанда Киевте тұтқындалып, 1939 жылы Атбасарға бес жылға жер аударылған. 1941 жылы қайта тұтқындалып, он жылға сотталып, Қарлагқа жіберілген. Оның ісінде ұлты мен діни қызметі туралы мәліметтер, сондай-ақ егде жастағы тұтқынның жағдайын білуге тырысқан әйелінің хаттары сақталған.

Қарлагтағы еврей тұтқындарының тарихы Қарағандының бүкіл еврей қауымының шығу тегін түсіндірмейді. Адамдар қалаға басқа жолдармен де келді.

Еврейлер өнеркәсіпте, институттарда және медицинада жұмыс істеді

«Мицват Эмет» жобасы Александр Абрамовичтің «Қарағанды еврейлерінің тарихы туралы» зерттеуін баяндап, соғыстан кейінгі азаматтық мамандар құрамының архивтік көрсеткіштерін келтіреді. 1947 жылдан 1954 жылға дейін «Қарағандыкөмір» комбинатында жеке кәсіби атақ берілген 644 тұрақты қызметкердің 41-і еврей болған; жарияланымда бұл үлес 6,1% деп көрсетілген. 1951 жылы «Қарағандыгипрошахт» институтында жеке атақ алған 93 қызметкердің 22-сі еврей болған.

Сол материал Қарағанды медицина институтының алғашқы жұмыс жылдарында профессорлар құрамының елеулі бөлігін еврейлер құрағанын хабарлайды.

Бұл – тарихи-генеалогиялық жарияланымда келтірілген жекелеген мекемелердің кадрлық құрамына қатысты архивтік көрсеткіштер. Олар Қарағандының қазіргі еврей халқының санын бағаламайды.

Бұл деректер Қарағандыдағы еврей өмірі лагерь жүйесімен шектелмегенін көрсетеді. Еврей инженерлері, дәрігерлері, оқытушылары мен шахта мамандары азаматтық өнеркәсіп қаласының дамуына қатысты.

Соғыс кезінде Қарағандыға эвакуацияланған отбасылар келді

Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында қалаға эвакуацияланған және шығысқа өз бетімен қашқан отбасылар келді.

Деректерде кейін Хабадтың көп жылдық өкілі болған Рохель Пинсонның отбасы егжей-тегжейлі сипатталған. Оның естелігіне сәйкес, отбасы қоршаудағы Ленинградтан шығып, Қарағандыға Песах қарсаңында келген. Олар неміс оккупациясынан құтылды, бірақ соғыс кезіндегі тылдың ауыр аштығы мен тұрмыс жағдайына тап болды. Алғашқы Песахта отбасында тамақ жоқтың қасы еді.

Қарағандының соғыс тарихына эвакуация, босқындық, депортация, жеке жер аудару және лагерьде қамауда болу кіреді.

Соғыстан кейін Қарағандыда бұрын қуғындалғандар, эвакуацияланғандар және мамандар тұрды

Ірі көмір өнеркәсібі, жобалау институттары, медицина, білім беру және жұмыс табудың салыстырмалы мүмкіндігі қаланы Орталық Қазақстанның маңызды орталығына айналдырды.

Бұрын қуғындалған адамдар үшін босатылғаннан кейін өңірде қалу кейде басқа жерде тұруға қойылған шектеулермен және жұмыстың бар болуымен байланысты еді. Эвакуацияланған отбасылардың соғыстан кейін батысқа оралуы да бұрынғы өмірін әрдайым қалпына келтіре бермеді. Сонымен қатар қалаға мамандар қалыпты кеңестік жолдармен келуді жалғастырды.

Осылайша бір ғана көші-қон толқынымен түсіндіруге келмейтін қалалық еврей ортасы қалыптасты.

Дальний Парк зиратында бірнеше ұрпақтың еврей қабірлері бар. Қазіргі JewishGen JOWBR генеалогиялық базасы «Мицват Эмет» жобасының деректерін пайдаланып, 339 жазбаны қамтиды және даталар аралығын 1869–2017 жылдар деп көрсетеді.

1869 жылға жататын бір жазба Қарағандыда XIX ғасырда ұйымдасқан еврей қауымы болғанын дәлелдемейді. Мұндай қорытынды үшін жазбаны, учаскенің тарихын және жерлеудің шығу тегін тексеру қажет.

Қарағандыдағы мәдени жаңғыру қазіргі синагогадан бұрын, 1991 жылы басталды

«Мицва» қауымдастығының архиві Қарағандыда «Мириам» еврей мәдени орталығы 1991 жылы құрылғанын хабарлайды.

Орталық қала мен серік қалаларда еврей мерекелерін, идиш пен иврит сабақтарын, дәрістер мен мәдени бағдарламаларды ұйымдастырған. Дереккөз Майқұдықта Рош ха-Шананың ерте кезеңдегі ашық тойлануын бөлек еске алады және орталықты қаланың басқа еврей ұйымдарын біріктірген құрылым ретінде сипаттайды.

Қарағандыдағы ұйымдасқан еврей өмірінің посткеңестік жаңғыруы қазіргі Хабад синагогасының ғимараты ашылғанға дейін көп жыл бұрын басталды.

Архивтік каталог орталықтың тарихи жағдайын сипаттайды; қазіргі басшылық пен бағдарламалар құрамын растамайды.

Хэсэд пен JCC әлеуметтік көмек пен қауым жұмысын ұйымдастырды

Қарағандының бұрынғы инфрақұрылымында мәдени орталықпен қатар «Мириам» Хэсэді және JDC / «Джойнт» қолдаған «Шэмэш» еврей қауым орталығы жұмыс істеген.

Бағдарламаларға қарттарға көмек, ардагерлер мен отбасылар клубтары, кітапхана, еврей тарихы мен дәстүрлерін үйрену, жастар жұмысы және әлеуметтік қарым-қатынас кірген. Ардагерлер клубының архивтік сипаттамасында соғыс ардагерлері, геттоның бұрынғы тұтқындары, Ленинград қоршауынан аман қалған әйел және тыл еңбеккерлері аталады. Клубқа соғыстағы тәжірибесі әртүрлі адамдар қатысқан.

«Шэмэш» атауы бүгін де қолданылады. 2024 жылғы маусымда JDC Қарағандыдан өзі қолдайтын Shemesh Jewish Community Center туралы материал жариялады. Онда Shatil жасөспірімдер клубы және жастарды қауымның егде мүшелерімен байланыстыратын бағдарламалар жұмыс істейді.

Жарияланымдар Shemesh атауы мен қауым бағдарламаларының сақталғанын растайды, бірақ қазіргі орталық пен ескі анықтамалықтағы ұйымның құқықтық сабақтастығын анықтамайды.

Азаматтық және мәдени құрылымдар діни ұйымдардан бөлек жұмыс істейді

Қазақстан халқы Ассамблеясының Қарағанды облысына арналған қазіргі бетінде екі еврей ұйымы бөлек көрсетілген.

• Республикалық еврей қайырымдылық қоғамдық бірлестігінің Қарағанды филиалы. Оның атауында «Қамқорлық орталығы» және «Хэсэд Полина» сөздері қолданылады.

• «Қарағанды еврей мәдениеті орталығы» қоғамдық бірлестігі.

Екі ұйым да Шахтерлер даңғылы, 64 мекенжайындағы Достық үйінде көрсетілген.

Жамбыл көшесі, 80 мекенжайындағы синагогамен қатар Қарағандыда әлеуметтік-қайырымдылық және этномәдени ұйымдар жұмыс істейді.

Қарағандының еврей өмірі міндеттері әртүрлі бірнеше ұйымды қамтиды және Хабадпен шектелмейді.

Діни өмірге арналған жеке ғимарат 2015 жылы ашылды

2015 жылғы 11 маусымда ҚазАқпарат Қарағандыда Жамбыл көшесі, 80 мекенжайында «Хабад Любавич Қарағанды» синагогасының ашылғанын және жаңа Тора шиыршығының енгізілгенін хабарлады. Құрылысты Александр Машкевич қаржыландырды; синагога оның ата-анасы Антон мен Рахель Машкевичті еске алуға арналды.

Синагоганың ашылуы Қарағандыда бұған дейін қалыптасқан еврей мәдени және әлеуметтік инфрақұрылымын толықтырды.

Бүгінде Қазақстан Хабады Қарағанды орталығында синагога, миква, асхана және оқу бөлмелері бар екенін көрсетеді. Орталықты раввин Ашер мен Рахель Тумаркиндер басқарады. Мекенжайы өзгермеген: Жамбыл көшесі, 80.

Қауымның қазіргі заңды тұлғасы 2016 жылы тіркелді

Қолданыстағы мемлекеттік тізілімде «Қарағанды облысының еврей қауымы» жергілікті діни бірлестігі бар.

eGov-тың ашық деректеріне сілтеме жасайтын жинақталған карточкада тіркелген күні 2016 жылғы 21 сәуір, мекенжайы Жамбыл көшесі, 80, басшысы Сергей Егоров деп көрсетілген. Агрегатор деректерді 2026 жылғы 28 шілдеде тексергенін хабарлайды. Бұл дата редакцияның бастапқы тізілім үзіндісін алғанын білдірмейді. Ресми Міндетті талаптар тізілімінде де БСН-і 160440024052 болатын ұйым бар.

2016 жылғы тіркеу күні қазіргі заңды діни бірлестікке қатысты. Синагога бір жыл бұрын ашылды, мәдени орталық 1991 жылдан бері болды, ал қаланың еврей халқы бұдан әлдеқайда бұрын қалыптасты.

Қарағандыдағы Хабадтың тарихы 2015 жылғы ғимараттан бұрын басталған

Lubavitch World Headquarters архиві 2008 жылы Қарағандыға Хабад өкілдерінің тұрақты отбасы келуі жоспарланғанын хабарлаған. Сол материалда шамамен жүз оқушысы бар Ohr Avner еврей мектебі аталған. Оның ғимаратында сол кездегі қалалық дұға залы орналасқан.

Оқушылар санына берілген баға 2008 жылға қатысты; дереккөз мектептің қазіргі оқушы санын хабарламайды.

Посткеңестік мәдени және әлеуметтік ұйымдар 2000-жылдардың білім беру және дұға ету орындарынан бұрын пайда болды. 2008 жылға қарай Хабад тұрақты өкілдер отбасының келуін дайындады. 2015 жылы жаңа синагога ашылды, ал қазір қалада діни орталық жұмыс істейді.

Дальний Парк зиратында бірнеше ұрпақ өкілдері жерленген

Дальний Парк қабірлері бірнеше ұрпақтың отбасылық жадын сақтайды.

2018 жылы жергілікті еврей ұйымдары еврей қабірлерін жүйелі түрде каталогтауды бастады; 2020 жылға қарай 300-ден астам жерлеу жазбасы енгізілгені хабарланды. Қазір JewishGen JOWBR осы жинақтың 339 жазбасын қамтиды.

Әзірге 1869 жыл жеке жерлеуге қатысты каталог дерегі ретінде қаралады. Ол Қарағандыдағы еврей зираты немесе ұйымдасқан қауымның дәлелденген құрылған күні емес. Мұндай қорытынды үшін жергілікті архивтік тексеру қажет.

Қарағанды мен Қарлагтың тарихы байланысты, бірақ бірдей емес

Қарлаг тұтқындарының арасында еврейлер болды. Қарағандының еврей тарихына өнеркәсіптегі еңбек, отбасылық тағдырлар және әр ұрпақтың қауым өмірі де кіреді.

• Көмір өнеркәсібінің инженерлері мен жобалаушылары;

• кеншілер мен құрылысшылар;

• дәрігерлер мен оқытушылар;

• КСРО-ның батысынан эвакуацияланған отбасылар;

• соғыстан кейін келген адамдар;

• осы отбасылардың балалары мен немерелері;

• 1990-жылдардағы мәдени жаңғыруға қатысқандар;

• синагоганың қазіргі келушілері, JCC, Хэсэд және этномәдени ұйымдардың қатысушылары.

Қарлаг тұтқындарының тарихы Қарағанды өңірінің еврей тарихының бір бөлігін құрайды.

Қарағанды ұйымдары және маңызды даталар

Қаланың кеңестік тарихы. Қарағанды 1930-жылдардан бастап өнеркәсіп орталығы ретінде тез өсті. Мамандар көші-қоны өсудің негізгі тетіктерінің бірі болды.

Қуғын-сүргін. Жеке адамдардың архивтік тарихы өңірдегі тұтқындар мен жер аударылғандардың арасында еврейлер болғанын растайды. Мысалы, раввин Ицко Тверской Қарлагқа 1941 жылы жіберілген.

Соғыс кезіндегі эвакуация. Деректер Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Қарағандыға келген еврей отбасыларын құжаттайды. Олардың арасында Ленинградтан келген Рохель Пинсонның отбасы бар.

Мамандар құрамы. Архивтік-тарихи зерттеулер соғыстан кейінгі Қарағандының көмір өнеркәсібіне, жобалауына және медицинасына еврей мамандарының елеулі қатысуын тіркейді.

Мәдени жаңғыру. «Мицва» архиві «Мириам» орталығының құрылуын 1991 жылға жатқызады.

JDC/JCC. JDC-дің 2024 жылғы материалы Shemesh JCC атауын және жастар бағдарламаларының бар екенін растайды.

Этномәдени және әлеуметтік инфрақұрылым. ҚХА-ның қазіргі бетінде Қарағанды еврей мәдениеті орталығы мен бірлестіктің Қарағанды филиалы көрсетілген. Бірлестік атауында «Қамқорлық орталығы» және «Хэсэд Полина» сөздері біріктірілген.

Синагога. Жамбыл көшесі, 80 мекенжайындағы қазіргі Хабад ғимараты 2015 жылғы маусымда ашылды.

Діни заңды тұлға. «Қарағанды облысының еврей қауымы» жұмыс істейді. Қазіргі тіркеу жазбасы 2016 жылғы 21 сәуірмен даталанған.

Хабад. Жұмыс істеп тұрған орталықта синагога, миква, асхана, оқу және қауымға арналған орындар бар. Қазіргі сипаттамада орталық раввині ретінде Ашер Тумаркин аталған.

Зират. Дальний Парктегі еврей қабірлері каталогталған, ал JOWBR-де 339 жазба бар. Еврей учаскесінің құқықтық мәртебесі мен нақты шекаралары туралы муниципалдық құжат табылмаған.

Қысқаша

• 1930-жылдар. Қарағанды жаңа көмір және өнеркәсіп қаласы ретінде тез өседі; сол уақытта өңірде Қарлаг жұмыс істейді.

• 1937 жылдан 1941 жылға дейін. Раввин Ицко Тверскойдың архивтік тағдыры Қарағанды лагерь жүйесінде қуғын-сүргіннің еврей құрбандары болғанын көрсетеді.

• 1941 жылдан 1945 жылға дейін. Қалаға эвакуацияланған еврей отбасылары келеді; бұл адамдар Қарлаг тұтқындары емес.

• Соғыстан кейінгі онжылдықтар. Еврей мамандары көмір өнеркәсібінде, жобалау ұйымдарында, медицинада және басқа азаматтық салаларда жұмыс істейді.

• 1991 жыл. «Мицва» архиві «Мириам» мәдени орталығының құрылуын осы жылға жатқызады.

• 2008 жыл. Хабад дерегі тұрақты өкілдердің келуіне дайындықты және сол кездегі дұға залы бар Ohr Avner мектебінің болғанын тіркейді.

• 2015 жылғы 11 маусым. «Хабад Любавич Қарағанды» жаңа синагогасы ашылды.

• 2016 жылғы 21 сәуір. Қазіргі «Қарағанды облысының еврей қауымы» жергілікті діни бірлестігі тіркелді. Бұл – заңды тұлғаның датасы, қаладағы еврей тарихының басталуы емес.

• 2018 жылдан 2020 жылға дейін. Дальний Парктегі еврей қабірлерін каталогтау басталды; 300-ден астам жазба енгізілді.

• 2024 жыл. JDC жұмыс істеп тұрған Shemesh JCC мен Shatil жастар клубын құжаттайды.

• 2026 жыл. Жамбыл көшесі, 80 мекенжайындағы діни қауым мен Хабадтың, сондай-ақ ҚХА арқылы этномәдени және әлеуметтік инфрақұрылымның жұмыс істеп тұрғаны расталады.