Қазақстанның еврей өмірі. Қалалар, қауымдар және адамдар

Қазақстандағы еврей өміріне әртүрлі ұйымдар мен желілер қатысады

Қазақстандағы еврей өмірін бір синагога немесе бір ұйым ғана танытпайды. Ол бірнеше діни, мәдени және әлеуметтік желіні қамтиды.

Тіркелген діни бірлестіктер мен синагогалар, мәдени және этномәдени ұйымдар бар. Қауымдық және қайырымдылық орталықтары, әлеуметтік бағдарламалар, кітапханалар мен клубтар жұмыс істейді. Халықаралық ұйымдар әртүрлі кезеңде жекелеген бағдарламаларды қолдаған. Өздерін этникалық немесе мәдени тұрғыдан еврей деп санайтын, бірақ діни өмірге міндетті түрде қатыспайтын адамдар да бар.

Бұл жерде «қауым» сөзі автоматты түрде «синагога», «Хабад», «Мицва» немесе «елдегі барлық еврейлер» дегенді білдірмейді.

Бұл айырмашылықты мемлекеттік статистика да растайды. Дін істері комитетінің 2025 жылғы бірінші тоқсандағы деректері бойынша, Қазақстанда жеті иудей діни бірлестігі тіркелген және алты синагога жұмыс істеген. Бұл – діни ұйымдар мен ғибадат орындарының әкімшілік есебі, елдегі еврейлердің саны емес. Халық санағында діни ұстаным туралы сұрақ бөлек қойылады. 2021 жылғы санақ бойынша, иудаизмді ұстанатындар халықтың 0,1%-ынан аз болған. Бұл көрсеткіштер бүкіл еврей қауымының санын анықтауға мүмкіндік бермейді. Этникалық тиістілік, діни өзіндік сәйкестендіру және ұйымдарға қатысу әртүрлі топтарды сипаттайды.

Алғашқы құжатталған қауымдар кеңестік кезеңнен бұрын пайда болған

Қазақстандағы еврейлердің тарихын кейде Ұлы Отан соғысынан немесе сталиндік жер аударудан бастайды. Алайда бұл оның бастауын тым кейінгі кезеңге жатқызады.

Татьяна Свахинаның музейлік зерттеуінде 1825 жылғы Семипалатинск пен оның округіндегі еврей тұрғындары туралы құжаттық мәліметтер келтірілген. Бұл жазбалар мен XIX ғасыр деректері Шығыс Қазақстандағы еврей отбасыларының тарихында талданған. 19 XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында қазақстандық қалаларда еврей қолөнершілері, бұрынғы әскери қызметшілер және Ресей империясының еуропалық бөлігінен қоныс аударғандар тұрған. Қазақстанның тарихи порталы да революцияға дейінгі синагогалардың пайда болуын осы кезеңге жатқызады. Онда Семипалатинскіде 1913 жылдан 1930-жылдардың басына дейін болған синагога аталады.

Бұл ерте кезеңнің ауқымы кейінгі кеңестік көші-қоннан әлдеқайда шағын болғанымен, екі себеппен маңызды. Біріншіден, Қазақстандағы еврей өмірі Екінші дүниежүзілік соғыстың бір ғана оқиғасы ретінде пайда болған жоқ. Екіншіден, ол сол кездің өзінде қалаларда және әртүрлі өңірде қалыптасты, тек болашақ Алматы мен Астанада шоғырланбады.

1930-жылдары және 1940-жылдары қауым құрамы түбегейлі өзгерді

Ең үлкен өзгеріс кеңестік кезеңде болды.

Адамдар Қазақстанға әртүрлі себеппен келген. Оларды «еврейлерді осында қоныстандырды» деген бір тұжырымға біріктіруге болмайды. Біреулерді кеңес билігі жер аударған немесе депортациялаған. Басқалары лагерьлер мен арнайы қоныстар жүйесіне түскен. Үшіншілері Германия шабуылынан кейін КСРО-ның еуропалық бөлігінен эвакуацияланған. Орталық Азияға көшірілгендер арасында поляк еврейлері де болған. Олардың жолы нацистік басқыншылықтан қашуды, кеңестік депортацияны және кейін КСРО ішінде қоныс аударуды қамтыған.

Дереккөздер 1941 жылдан 1942 жылға дейін Қазақстанға эвакуацияланған еврейлер санына әртүрлі баға береді. Кейбір қауымдық шолулар жүз мыңнан астам адамды атайды, ал ескі анықтамалық материалдар әлдеқайда аз сандар келтіреді. Кеңес еврейлерінің эвакуациясы туралы қазіргі зерттеулер бастапқы бағалардың жиі асыра көрсетілгенін ескертеді. Нақты есеп үшін адамдардың аты-жөні тіркелген архивтік деректермен жұмыс істеу қажет.

Дереккөздер эвакуацияланғандардың жалпы саны жөнінде келіспейді. Олар 1930-жылдары және 1940-жылдары Қазақстан КСРО мен Шығыс Еуропаның әртүрлі бөлігінен келген көптеген еврей үшін жер аудару, эвакуация және жаңа қоныс орнына айналғанын растайды. Бұл көші-қон еврей халқының қалалардағы орналасуын едәуір өзгертті.

Леви Ицхак Шнеерсонның тұтқындалуы және жер аударылуы

Осы кезеңнің ең белгілі тұлғаларының бірі – раввин Леви Ицхак Шнеерсон. Ол Екатеринославтың, қазіргі Днепрдің бас раввині және болашақ жетінші Любавич Ребесі Менахем Мендел Шнеерсонның әкесі болған.

Кеңес билігі оны діни қызметі үшін тұтқындап, Қазақстанға жер аударған. Ол Қызылорда облысындағы қазіргі Шиеліде, сол кездегі Чиилиде тұрған. Кейін Алма-Атаға көшіп, 1944 жылы сонда қайтыс болған. Оның бейіті Алматыда орналасқан.

Уақыт өте келе жерленген орны Хабад-Любавич ізбасарлары үшін халықаралық зиярат орнына айналды. 2020 жылы еврей ұйымдары мен Jewish Telegraphic Agency бұл орынға Қазақстанның ұлттық мұра нысаны мәртебесі берілгенін хабарлады. Қазақстан президенті 2022 жылғы Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлерінің съезіндегі ресми сөзінде Алматыдағы Леви Ицхак Шнеерсон кесенесін бүкіл әлемдегі иудейлер үшін қасиетті орын деп арнайы атады.

Бұл оқиғаны қазақстандық еврейлердің бүкіл тарихымен теңестіруге болмайды. Ол Хабад қозғалысының жадындағы Алматының ерекше орнын түсіндіреді. Онымен қатар басқа қалалық, мәдени, отбасылық және ұйымдық тарихтар да бар.

Кеңестік кезеңдегі еврей өмірі уақыт өте өзгерді

World Jewish Congress кеңестік кезеңде Алма-Ата, Чимкент, Түркістан және Қызылордада синагогалар жұмыс істегенін көрсетеді. Сонымен бірге кеңестік саясат дербес діни және қоғамдық қызметті қатты шектеген.

Қазіргі ұйымдардың орналасуы мен құрылымын өткенге сол күйінде көшіруге болмайды. Бүгінгі қауымдық орталықтар, қайырымдылық қорлары мен мекемелер басқа саяси жағдайда пайда болған. Кеңестік кезеңде отбасы ресми діни ұйымға мүше болмай-ақ еврейлік болмысын сақтай алған. Жеке және қоғамдық діни тәжірибе де бірдей болмаған.

КСРО ыдырағаннан кейін жаңа ұйымдық кезең басталды. Бір ғана қалпына келген ұйымның орнына бірнеше қатарлас желі қалыптасты.

1990-жылдардағы қалпына келу бірнеше бағытпен жүрді

Қазақстан Республикасының еврей ұлттық ұйымдарының «Мицва» қауымдастығы елдегі еврей ұйымдарының ерікті бірлестігі ретінде 1992 жылғы мамырда жұмысын бастағанын көрсетеді. Ол өз міндеттеріне еврей мәдениеті мен дәстүрлерін дамытуды, мәдени-ағартушылық қызметті, қайырымдылықты және қауым мүдделерін білдіруді жатқызады. Қазақстан халқы Ассамблеясы да «Мицваны» этномәдени, қайырымдылық және қауымдық құрылымдардың бірлестігі деп сипаттайды.

Онымен қатар Хабад-Любавич діни желісі дамыды. Jewish Telegraphic Agency 1997 жылы Алматыда синагогасы, оқу бөлмелері, кітапханасы, миквасы, қауым кеңселері және әлеуметтік асханасы бар Beis Menachem орталығының ашылғанын жазды. Бұл тек дұға оқитын зал емес, діни, білім беру және әлеуметтік инфрақұрылым кешені болды.

Әртүрлі қалаларда 1990-жылдары және 2000-жылдары American Jewish Joint Distribution Committee («Джойнт») бағдарламалары, қауымдық орталықтар және «Хэсэдтер», яғни әлеуметтік көмек қызметтері де жұмыс істеді. «Мицва» каталогтары Алматы мен астанадан тыс жерлердегі орталықтарды, кітапханаларды және қайырымдылық бағдарламаларын тіркеген.

Кеңес Одағынан кейінгі қайта өрлеу бірнеше ұйым мен желі арқылы жүрді.

«Мицва» мәдени ұйымдарды, ал Хабад діни қауымдарды біріктіреді

«Мицва» ұлттық-мәдени ұйымдарды біріктіретін қауымдастық ретінде қалыптасты. Оның қоғамдық инфрақұрылымына мәдени бағдарламалар, клубтар, кітапханалар, қауымдық орталықтар және әлеуметтік көмек кіреді.

Хабад-Любавич діни желісінің қызметі синагогалармен, раввиндермен, құлшылықпен, діни біліммен, мерекелермен және еврей діни өмірінің басқа түрлерімен байланысты. Chabad.org 2024 жылы Қазақстандағы қозғалыс өкілдерінің 12 отбасы және Алматы, Павлодар, Астана, Қостанай, Өскемен, Қарағанды мен Шымкенттегі орталықтар туралы хабарлады.

Әртүрлі кезеңде «Джойнт», Қазақстанның Еврей конгресі, Сохнут/Еврей агенттігі және жергілікті ұйымдар да жұмыс істеген немесе жұмыс істеп келеді. Олардың міндеттері тоғысуы мүмкін. Нақты кеңсенің немесе бағдарламаның жағдайы уақыт өте өзгеруі ықтимал.

Бір қалада діни, мәдени, әлеуметтік және халықаралық мекемелердің қызметі тоғысуы мүмкін. Олардың қызметі мен мәртебесі нақты кезеңге қатысты қарастырылады.

Алматының еврей өмірі бірнеше тарихи қабаттан қалыптасты

Алматыны тек «синагога орналасқан қала» деп сипаттауға болмайды.

Алматыда революцияға дейінгі және кеңестік қала өмірінің, 1930-жылдар мен 1940-жылдардағы эвакуация мен жер аударудың іздері қатар сақталған. Мұнда Леви Ицхак Шнеерсонның бейіті, Кеңес Одағынан кейінгі Хабад орталығы, «Мицва», «Римон» қауымдық орталығы, «Хэсэд Полина» қайырымдылық инфрақұрылымы және әртүрлі кезеңде болған басқа ұйымдар орналасқан.

Қалалық мемлекеттік тізілімдер «Алматы қаласының Еврей қауымы» діни бірлестігінің жұмыс істеп тұрғанын растайды. Алайда бұл заңды тұлға – қаладағы мекемелердің бірі ғана. Ол Алматының барлық мәдени және әлеуметтік ұйымдарының орнын баспайды.

Астананың еврей қауымы және жаңа астана

Қаланың еврей тарихы астананың көшірілуінен бұрын басталған. Архивтік зерттеу Ақмолинскіде дұға үйінің ашылуын 1866 жылға, ал діни қоғам құру туралы өтінішті 1895 жылға жатқызады. «Алеф» мәдени бірлестігі 1993 жылғы мамырда, қала әлі астана болмаған кезде құрылған.

Астана көшірілгеннен кейін қалалық инфрақұрылымның ауқымы өсті. 2004 жылы дұға, оқу және қауымдық бөлмелерді біріктірген Хабад Любавичтің «Бейт Рахель» кешені ашылды. Бұл – кешеннің ашылған күні, жергілікті еврей өмірінің басталған күні емес. Қауымдық орталықтың, Хэсэдтің, «Алефтің» және тіркелген діни ұйымның әрқайсысының өз тарихы бар.

Израиль президентінің кеңсесі 2026 жылғы 28 сәуірде Ицхак Герцог «Бейт Рахельде» Қазақстан мен Орталық Азияның раввиндері және еврей қауымдарының өкілдерімен кездескенін хабарлады. Бұл кездесу орталықтың халықаралық байланыстарына жатады, бірақ жергілікті ұйымдардың шығу тегі мен міндеттерін өзгертпейді.

Ақмолинск пен Астананың толық тарихы, соның ішінде ескі зират пен жекелеген мекемелердің даталары туралы дереккөздердегі айырмашылықтар, қала туралы мақалада талданған.

Қазақстанның басқа қалаларында да еврей қауымдары бар

Қазіргі және соңғы жылдардағы дереккөздер бірнеше өңірде діни және қауымдық құрылымдар бар екенін растайды.

Chabad.org 2024 жылы Алматы мен Астанадан бөлек Павлодар, Қостанай, Өскемен, Қарағанды және Шымкенттегі орталықтарды атаған. Жекелеген мемлекеттік өңірлік тізімдер, мысалы, Шымкент пен Павлодардағы тіркелген еврей қауымдарын растайды. Мемлекеттік тізілімдердің 2026 жылы жинақталған өзекті жазбалары Қарағанды және Шығыс Қазақстан облыстарында діни бірлестіктер бар екенін көрсетеді.

Тарихи желі бұдан да кең болған. «Мицваның» архивтік каталогтарында Көкшетау, Семей, Талдықорған, Тараз, Петропавл, Орал, Ақтөбе және басқа қалалардағы қауымдық немесе қайырымдылық бағдарламалары тіркелген.

Ескі каталог қазіргі жағдайды білдірмейді. Орталық 2003 немесе 2010 жылы болған болса, оның 2026 жылы да жұмыс істейтінін автоматты түрде жазуға болмайды. Қауымның географиясы әртүрлі тарихи қабаттан тұрады. Әр орталықтың қазіргі мәртебесін жаңа дерекпен растау қажет.

Қауым санын синагогалар санынан анықтауға болмайды

Ұлттық статистика бюросының ресми кестесінде «еврейлер» этникалық санаты бойынша 2009 жылы 3 485 адам, 2021 жылы 4 064 адам тіркелген. Бұл – халықтың ұлттық құрамының көрсеткіштері, синагогаға келушілер немесе қауымдық ұйымдардың мүшелері туралы есеп емес. Діни және этникалық санаттар бірдей емес.

Ұлттық статистика бюросы 2021 жылғы санақта иудаизмді халықтың 0,1%-ынан азы ұстанатынын хабарлады. Сонымен бірге сұралғандардың 11%-ы діни тиістілігін көрсетуден бас тартқан. Сондықтан діни көрсеткішті «Қазақстан еврейлерінің» нақты саны деп пайдалануға болмайды.

Ұйымдарға мүшелікке де осы айырмашылық тән. Адам өзін еврей деп танып, бірақ синагогаға бармауы немесе қауымдық орталықты пайдаланбауы мүмкін. Басқа адам отбасы мүшесі немесе мәдени бағдарламаның қатысушысы болып, өзін діни тұрғыдан иудаизмге жатқызбауы мүмкін.

Санды бағалағанда дереккөз нені есептегенін анықтау қажет. Ол этникалық тиістілік, діни ұстаным, бағдарламаларға қатысу немесе кеңірек отбасылық орта болуы мүмкін.

Израильге эмиграциядан кейін де қауымдық өмір жалғасты

1980-жылдардың соңынан және КСРО ыдырағаннан кейін Қазақстан еврейлерінің едәуір бөлігі Израильге және басқа елдерге көшті. Демографиялық қатарларда бұл кейінгі кеңестік кезеңнен соң еврей халқы санының күрт азаюы ретінде көрінеді.

Алайда бұл тарихты тек «қауымның жоғалуы» деп сипаттауға болмайды. Сонымен қатар 1990-жылдары және 2000-жылдары Қазақстанның өз ішінде жаңа діни, мәдени және әлеуметтік мекемелер пайда болды.

Израильге көшкен қазақстандықтар бұрынғы елімен байланыстарын да қалыптастырды. Қазақстан СІМ-і Израильге репатриацияланған Қазақстаннан шыққан еврей ұлтының өкілдерін екі мемлекет арасындағы өзіндік «достық көпірі» деп атайды. Израильде Қазақстаннан шыққандардың бірлестігі де жұмыс істейді.

Көші-қон нәтижесінде еврей халқының бір бөлігі Қазақстаннан кетті, ал елден шыққандар Қазақстан мен Израиль арасындағы байланыстар желісін қалыптастырды.

Қазақстанның еврей тарихы Израильмен қарым-қатынастан кең

Қазақстанда еврей қауымдары Израиль мемлекетімен 1992 жылы дипломатиялық қарым-қатынас орнағанға дейін болған. Олардың тарихы Ресей империясын, Кеңес Одағын, қуғын-сүргінді, эвакуацияны, жергілікті мәдени өмірді және Кеңес Одағынан кейінгі қалпына келуді қамтиды.

Израильмен байланыс туыстар, репатриация, дипломатия, білім, қауымдық қатынастар және сапарлар арқылы жүреді. Бірақ Қазақстан қалаларындағы еврей тарихы бұл байланыстардан кең. Оның едәуір бөлігі жергілікті өмір аясында қалыптасқан.

Қысқаша

• 1825 жыл. Музейлік зерттеуде Семипалатинск пен оның округіндегі еврей тұрғындары туралы құжаттық мәліметтер келтірілген. 19

• XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басы. Шағын қалалық қауымдар қалыптасты. Революцияға дейінгі синагога өмірі, соның ішінде Семипалатинскіде, құжатпен расталған.

• 1930-жылдар мен 1940-жылдар. Кеңестік қуғын-сүргін, жер аудару, депортация және соғыс кезіндегі эвакуация салдарынан еврей халқының саны мен географиясы күрт өзгерді. Эвакуацияланғандардың нақты саны туралы дереккөздер әртүрлі мәлімет береді, сондықтан бір сан анықталған қорытынды ретінде қолданылмайды.

• 1944 жыл. Кеңес билігі жер аударған раввин Леви Ицхак Шнеерсон Алма-Атада қайтыс болып, жерленді. Оның бейіті кейін халықаралық зиярат орнына айналды.

• 1992 жылғы мамыр. «Мицва» қауымдастығы Қазақстанның еврей ұйымдарының ерікті бірлестігі ретінде жұмысын бастады.

• 1997 жыл. JTA Алматыда діни, білім беру және әлеуметтік инфрақұрылымы бар Beis Menachem кешенінің ашылғанын хабарлады.

• 2004 жыл. Астанада Хабад Любавичтің «Бейт Рахель» кешенінің синагогасы ашылды.

• 2025 жыл. Мемлекеттік статистика жеті иудей діни бірлестігі мен алты синагоганы тіркеген. Бұл – ұйымдар саны, еврейлер саны емес.

• Хабад желісі, 2024 жылғы мәліметтер. Chabad.org жеті қаладағы орталықтар туралы хабарлады. Жарияланған тізімге Алматы, Астана, Павлодар, Қостанай, Өскемен, Қарағанды және Шымкент енген.

• 2026 жылғы 28 сәуір. Израиль президенті Ицхак Герцог «Бейт Рахельде» Қазақстан мен Орталық Азияның еврей қауымдарының жетекшілері және мүшелерімен кездесті.