Алматының еврей қауымы және оның мекемелері

Алматыны неліктен «басты синагогамен» ғана сипаттауға болмайды

Алматыдағы еврей өмірі туралы айтқанда, бірнеше түрлі ұғым көбіне бір «қауым» сөзімен біріктіріледі.

Жергілікті «Алматы қаласының Еврей қауымы» діни бірлестігі – жеке заңды тұлға. Хабад бірнеше мекенжайда жұмыс істейді. Оның қызметімен раввиндер, синагогалар және діни қызметтер байланысты. «Мицва» қауымдастығы заңды тұлғалардың зайырлы қоғамдық бірлестігі ретінде этномәдени, білім беру және қайырымдылық бағдарламаларын жүргізеді. Қалада «Хэсэд Полина» және «Римон» да бар. Әртүрлі жылдарда Қазақстанның Еврей конгресі, Сохнут, Джойнт, мәдени орталықтар және басқа құрылымдар жұмыс істеген немесе дереккөздерде аталған.

Адам бірден бірнеше ұйымға қатысуы немесе ешқайсысына қатыспауы мүмкін.

«Алматының еврей қауымы» деген сөз қаладағы адамдар мен мекемелер ортасын білдіруі мүмкін, бірақ міндетті түрде бір заңды тұлғаны білдірмейді.

Қаланың тарихы Кеңес Одағынан кейінгі ұйымдардан бұрын басталған

1870-жылдардың соңына қарай болашақ Алматы, сол кездегі Верныйда шағын еврей қауымы қалыптасқан. Тарихи және энциклопедиялық дереккөздер оның алғашқы құрамын негізінен Ресей империясының бұрынғы әскери қызметшілері мен олардың отбасыларымен байланыстырады.

1884 жылғы 31 мамырда қалада алғашқы синагога пайда болды. Ол шағын ағаш ғимаратта орналасқан. 1897 жылы Верный қаласында 99 еврей, ал қаланы қоса есептегендегі бүкіл уезде 177 еврей болған. 1908 жылы еврей дұға қоғамы тіркелді. Революцияға дейінгі қауым шағын күйінде қалды.

Дереккөздер алғашқы синагога жанындағы қауымның дұғадан басқа қызметтерін де сипаттайды. Ол мұқтаждарға көмектесіп, туу, неке және өлім туралы жазбалар жүргізген. Сол кездің өзінде бір қалалық мекеме діни, әлеуметтік және әкімшілік міндеттерді қатар атқарған.

Кеңестік Алматыдағы еврей өмірі түбегейлі өзгерді

1920-жылдары және 1930-жылдары Қазақстанның еврей халқы ішкі кеңестік көші-қон мен саяси жер аудару есебінен өсті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Алма-Ата КСРО-ның батыс өңірлерінен эвакуацияланған тұрғындардың, соның ішінде еврейлердің баратын орындарының бірі болды.

Алайда қазіргі қалалық қауымды революцияға дейінгі синагоганың тікелей ұйымдық жалғасы деп көрсетуге болмайды. Кеңестік дінге қарсы саясат ашық діни өмірдің көптеген түрін жойды немесе шектеді. Еврейлік болмыс отбасыларда, бейресми байланыстарда және жекелеген діни тәжірибелерде сақталды.

Осы кезеңнің ең белгілі оқиғаларының бірі – раввин Леви Ицхак Шнеерсонның тағдыры.

Салмас диалектісі көші-қон ізі ретінде

Джеффри Ханның 2018 жылғы зерттеуінде Алматы еврейлердің жаңа арамей тілінің Салмас диалектісінде сөйлейтін адамдардың мекені ретінде аталады. Автор қауымның Иранның солтүстік-батысындағы Салмас ауданынан Тбилисиге, одан 1950 жылы мәжбүрлі түрде Алматыға қоныс аудару жолын қалпына келтіреді. Ол алматылық диалект иелерінің күнделікті қарым-қатынаста орыс тіліне көшкенін де атап өтеді.

Бұл жол қала тарихына Иран мен Кавказға қатысты қабат қосады. Ол Шығыс Еуропадан ашкеназ отбасыларының қоныс аударуымен ғана шектелмейді. Сонымен бірге 2018 жылғы зерттеуде диалектіні қазір қанша адам білетіні көрсетілмеген. Салмас диалектісін ивритпен теңестіруге немесе оны Алматыдағы ирандық тегі бар барлық отбасына автоматты түрде телуге болмайды.

16-дереккөз

Борис Белиловский ұйымдар тарихынан тыс

Борис Владимирович Белиловский 1924 жылы туған, соғысқа қатысқан және Кеңес Армиясында қызмет еткен. Ол 2009 жылы қайтыс болды. Өмірінің көп бөлігін Алма-Атада ресми қауымдық ұйымдардан тыс өткізген. Одессада туып, Алексинде өскен. 1963 жылдан 1967 жылға дейін Алма-Атада қызмет еткен. Әндіжанға жіберілгеннен кейін қалаға оралып, 1969 жылғы 1 қазанда запасқа шыққан.

1972 жылдан 1989 жылғы қаңтарға дейін Белиловский Алма-Атаның №12 орта мектебінде әскери жетекші болып жұмыс істеген. Өз жазбаларында мектепті, әріптестерін, аудандық мекемелерді, пәтерін, отбасын, саяжайын және қазақ педагогикалық ұжымындағы жұмысын қоса алғанда, Алма-Атаның күнделікті өмірін сипаттаған. Ол әріптестерімен жылы қарым-қатынасты, мектеп пен отбасылық дастарқандарды еске алған. Көп жыл бойы қазақ тілін үйренбегенін де әзілмен жазған. 1975 жылы Белиловский «Қазақ КСР халық ағарту ісінің үздігі» белгісін алған. 1984 жылы оған «КСРО ағарту ісінің үздігі» атағы берілген. Бұл мәліметтерді Алексин кітапханасының тәуелсіз өлкетану жазбасы растайды.

Оның өмірбаянында еврейлік ең алдымен шығу тегі және әлеуметтік болмыс ретінде көрінеді. Ол орыс әйелі Антонинамен аралас некеде болған, ал отбасылық өмірі зайырлы болған. Әскери қызметінің бір оқиғасында Белиловский өзін батальон командирі етіп тағайындауға қарсылық оған еврей тегімен байланысты болып көрінгенін жазған. Естеліктерінде бұл оқиғаны өзінің қабылдауы ретінде сипаттаған.

1994 жылы Белиловский Алма-Атадан Израильге кеткен.

Бұл әңгіме оның Yurbor / Orthogrammer сайтындағы естеліктеріне негізделген. Даталар мен жұмысы туралы мәліметтерді Алексиннің орталықтандырылған кітапхана жүйесі растайды.

Леви Ицхак Шнеерсон және Алматыдағы тарихи жад

Екатеринославтың бұрынғы бас раввині, болашақ Любавич Ребесі Менахем Мендел Шнеерсонның әкесі Леви Ицхак Шнеерсонды кеңес билігі 1939 жылы тұтқындап, Қызылорда облысындағы қазіргі Шиелі, сол кездегі Чиили кентіне жер аударған. 1944 жылы жер аудару мерзімі аяқталуға жақындағанда, оған Алма-Атаға көшуге рұқсат берілген. Ол сонда 9 тамызда қайтыс болған. Оқиғалардың осы реті Chabad.org өмірбаянында сипатталған.

Ол қалалық зираттың еврей бөлігінде жерленген. Уақыт өте келе бейіті Қазақстанның ең белгілі еврей жад орындарының біріне және әртүрлі елден келетін Хабад ізбасарлары мен басқа келушілердің зиярат орнына айналды.

Қазақстан Хабадының қазіргі сайты басты алматылық орталықты бұл орынмен тікелей байланыстырады. Сайтта бейіттің «Бейт Менахем» басты филиалынан жаяу шамамен он минуттық жерде екені көрсетілген.

JTA 2020 жылы Қазақстан жерленген орынды ұлттық мұра нысандарының тізіміне енгізгенін хабарлаған. Жарияланымда жазба нөмірі, нақты заңды атауы және қорғалатын аумақтың шекарасы көрсетілмеген.

Алматының діни өмірі 1990-жылдары қалпына келді

Раввин Ешая Коген Алматыға Хабад өкілі ретінде 1994 жылы келген. Қазақстан Хабадының қазіргі сайты басты алматылық «Бейт Менахем» филиалының негізін қалауды 1994 жылға жатқызады. Ал JTA 1997 жылы синагогасы, оқу бөлмелері, кітапханасы, миквасы, кеңселері және әлеуметтік асханасы бар жаңа Beis Menachem кешенінің ашылғанын жазған.

Өзекті тізілім деректері жергілікті «Алматы қаласының Еврей қауымы» діни бірлестігінің 2026 жылы да жұмыс істеп тұрғанын растайды. Оның заңды мекенжайы – Райымбек даңғылы, 206Е. Электрондық үкімет деректеріне сілтеме жасайтын пайдаланылған тізілім агрегаторы басшысы ретінде Ешая Елазар Когенді көрсетеді. Бұл – Қазақстан Хабадының қазіргі сайты «Бейт Менахем» басты филиалы үшін көрсететін мекенжай.

Алматыда Хабадтың бірнеше орталығы бар

Қазақстан Хабадының өз сайты қаланың әртүрлі бөлігіндегі үш филиал туралы тікелей айтады.

«Бейт Менахем» басты орталығы

Басты филиал Райымбек даңғылы, 206Е мекенжайында орналасқан. Оның аумағында синагога, миква, кошер дүкені, асхана, іс-шаралар залы, балалар орталығы, қонақ бөлмелері және бас раввиннің кеңсесі бар. Орталық дұғалар, мерекелер, діни рәсімдер және иудаизм сабақтарын өткізеді.

Қала орталығындағы «Бейт Хабад Леви Ицхак»

Екінші филиал Қабанбай батыр көшесі, 68 мекенжайында орналасқан. Chabad Lubavitch World Headquarters халықаралық каталогы оны Bais Chabad Levi Yitzchak деп атайды және қазіргі өкілдерін көрсетеді.

Клочков көшесіндегі «Хабад» / Ohr Avner

Үшінші филиал Клочков көшесі, 28 мекенжайында орналасқан. Халықаралық каталог оны Ohr Avner Chabad деп атайды. Қазақстандық Хабад сайты да осы филиалды және раввин Шевах Златопольскийдің байланысын көрсетеді.

Халықаралық каталогта Хабадтың үш мекенжайы немесе бөлімшесі және «Jewish Community of Almaty» деген жеке карточка бар. Бұл карточкалар төрт бөлек қауым бар дегенді білдірмейді.

«Мицва» қауымдастығы мәдени ұйымдарды біріктіреді

Қазақстан Республикасының еврей ұлттық ұйымдарының «Мицва» қауымдастығы 1990-жылдардың басында пайда болған. Оның ұйымдық негізі Хабадтан өзгеше.

Ол қоғамдық және этномәдени құрылымдарды біріктіріп, мәдениетпен, тарихи жадпен, біліммен, қоғамдық бағдарламалармен және қайырымдылықпен айналысады. World Jewish Congress «Мицваны» Қазақстандағы өзімен байланысты ұйым ретінде көрсетеді.

Мемлекеттік тізілім агрегаторлары қауымдастықтың 2026 жылы Мақатаев көшесі, 88 мекенжайында жұмыс істейтінін көрсетеді. Басшысы ретінде Александр Барон аталған. OpenAlmaty ресми қалалық анықтамалығы да «Мицваны» қаланың ұлттық-мәдени орталықтарының қатарында көрсетіп келеді.

2025 жылғы наурызда Еуро-Азиялық еврей конгресі «Мицва» 2024 жылғы халықаралық конференция материалдары бойынша шығарған «История. Память. Люди» жинағы туралы хабарлаған. Жинақ қауымдастықтың баспа және зерттеу жұмысы жалғасып жатқанын растайды.

Сондықтан Хабад пен «Мицваны» бір құрылымның екі атауы деп сипаттауға болмайды. Олар бір қалалық ортада жұмыс істейді, ортақ іс-шараларға қатысуы және аудиториялары тоғысуы мүмкін, бірақ ұйымдық табиғаты әртүрлі.

«Хэсэд Полина» әлеуметтік көмек көрсетеді

Республикалық еврей қайырымдылық қоғамдық бірлестігі «Хэсэд Полина» әлеуметтік көмек саласында жұмыс істейді.

OpenAlmaty оны Мақатаев көшесі, 88/35 мекенжайында көрсетеді. Басшысы – Александр Барон, ал қызмет саласы әлеуметтік көмекпен байланысты. 2026 жылғы тізілім деректері де ұйымның жұмыс істеп тұрғанын көрсетеді.

«Мицва» сайты «Хэсэд Полинаның» бұрынғы бағдарламаларын сипаттайды. Оларға тамақтану, үйде күтім жасау, балалар бастамалары, оңалту жабдықтары, медициналық кеңес пен дәрі-дәрмек және еріктілер жұмысы кірген. Бұл архивтік тізім бұрынғы бағдарламаларға қатысты. JDC-нің 2026 жылғы 4 мамырдағы жарияланымы «Хэсэд Полинаның» қазіргі тамақтану, дәрі-дәрмек және үйде күтім жасау көмегін, сондай-ақ егде жастағы қатысушылардың қарым-қатынасына арналған JOINTECH бағдарламасын сипаттайды. Бұл мәліметтер қауымдардың қазіргі өмірі туралы шолуда талданған.

«Римон» 2025 жылы бағдарламалар өткізген; заңды мәртебесі көрсетілмеген

«Римон» еврей қауымдық орталығы тарихи тұрғыдан Мақатаев көшесі, 88 мекенжайындағы сол алаңмен және байланыстар жүйесімен байланысты. «Мицваның» архивтік сайты оны мәдени және қауымдық өмір орталығы ретінде егжей-тегжейлі сипаттайды.

Қазақстан еврей қауымдары қауымдастығының сайты хабарлағандай, 2025 жылғы шілдеде «Римонда» «Джойнт» пен «Сохнут» лагерлері өткен. Сонымен қатар еврей қауымының өз күндізгі лагері жұмыс істеген. Бұл – орталықтың соңғы кезеңдегі нақты қызметінің тікелей растауы.

Қалалық анықтамалықтар «Римонды» қауымдық орталық ретінде атайды, бірақ оның 2026 жылғы жеке заңды мәртебесі анықталмаған. Орталық «Мицва» және «Хэсэд Полинамен» байланысты.

Халықаралық ұйымдар Алматының қауымдарымен жұмыс істеген

Ескі каталогтарда алматылық ұйымдардың жанында «Джойнттың» өңірлік өкілдігі мен Сохнут көрсетілген. Бұл жазбалар жергілікті бағдарламалармен жұмыс істейтін халықаралық ұйымдарға қатысты, екі жеке алматылық қауымды білдірмейді.

«Джойнт» деген атпен де белгілі JDC – халықаралық еврей гуманитарлық және қауымдық ұйымы. Ол тарихи тұрғыдан Кеңес Одағынан кейінгі елдердегі «Хэсэдтер» мен қауымдық бағдарламаларды қолдаған. Алматымен байланысын бұрынғы инфрақұрылым да, «Римонның» 2025 жылғы бағдарламалары да растайды.

Сохнут, немесе Jewish Agency for Israel – еврейлік болмыспен, Израильмен, білім беру және көші-қон бағдарламаларымен байланысты халықаралық ұйым. Оның «Римондағы» 2025 жылғы жазғы лагері бағдарламаның нақты бар екенін көрсетеді. Бірақ бұл «Мицваның» ескі каталогындағы басшының лауазымы мен телефоны 2026 жылы да өзекті екенін дәлелдемейді.

Архивтік карточкалардағы бұрынғы басшылардың есімдері мен телефондары 2026 жылғы байланыстардың өзектілігін растамайды.

Ескі ұйымдар каталогы нені көрсетеді

«Мицваның» Алматыға арналған архивтік бетінде «Хэсэд Полина», «Римон», Қазақстанның Еврей конгресі, Еврей мәдени орталығы, Сохнут, синагога, «Джойнт» өкілдігі және «Авив» мәдени-қайырымдылық орталығы аталған.

Алайда онда басшылардың есімдері мен телефондары қазіргі даталанған мәртебесіз берілген.

Ескі каталог тарихи дереккөз ретінде пайдалы. Нақты ұйымдардың қазіргі мәртебесін өзекті тізілім деректері мен даталанған жарияланымдар растайды.

Этномәдени бағыт та бөлек бар

Қалалық және Ассамблея анықтамалықтары өзін-өзі ұйымдастырудың басқа түрлерін де көрсетеді. Мысалы, Алматының «Этникалық навигаторында» «Шалом» этномәдени қоғамдық бірлестігі мен республикалық «Хэсэд Полина» қайырымдылық бірлестігі бөлек көрсетілген.

«Шалом» этномәдени бірлестігі жеке қалалық құрылым ретінде жұмыс істейді. Діни және қайырымдылық ұйымдар басқа міндеттер атқарады.

Бейітке зиярат

Келушілер мұнда, атап айтқанда, еврей күнтізбесі бойынша Леви Ицхактың қайтыс болған күнінің жылдығына келеді. Хабад сайты басты филиал жанындағы қонақ кешенін де сипаттайды.

Ұйымдар және олар туралы мәліметтердің негізі

Қысқаша

• 1870-жылдардың соңы. Верныйда шағын еврей қауымы қалыптасты.
• 1884 жылғы 31 мамыр. Қалада алғашқы синагога ашылды. Ол шағын ағаш ғимаратта орналасқан.
• 1908 жыл. Еврей дұға қоғамы тіркелді.
• 1944 жыл. Леви Ицхак Шнеерсон Алма-Атада қайтыс болып, жерленді. Кейін оның бейіті халықаралық зиярат орнына айналды.
• 1994 жыл. Ешая Коген Алматыда жұмысын бастады. Қазіргі Хабад «Бейт Менахем» басты филиалының негізін қалауды осы жылға жатқызады.
• 1997 жыл. JTA Beis Menachem кешенінің ашылғанын хабарлады. Жұмыс істеп тұрған діни бірлестік Райымбек даңғылы, 206Е мекенжайында тіркелген.
• 2026 жыл. Хабад Алматыдағы үш филиалды көрсетеді. Олар Райымбек даңғылы, 206Е, Қабанбай батыр көшесі, 68 және Клочков көшесі, 28 мекенжайларында орналасқан.
• 2026 жыл. Тізілімдер «Мицва» қауымдастығы мен «Хэсэд Полинаның» Мақатаев көшесі, 88 мекенжайында жеке ұйымдар ретінде жұмыс істейтінін растайды.
• 2025 жыл. «Римон» жазғы қауымдық бағдарламалар, соның ішінде «Джойнт» пен «Сохнут» лагерлерін өткізді. Орталықтың 2026 жылғы жеке тізілім мәртебесі анықталмаған.
• 2020 жыл. Халықаралық дереккөздер Леви Ицхак жерленген орынның ұлттық мұра тізіміне енгізілгенін хабарлады. Қолжетімді материалдар нысанның қазіргі мемлекеттік қорғау санатын анықтамайды.