1991 жылдан кейінгі Қазақстаннан Израильге репатриация және отбасылық байланыстар

Адамдар арасындағы байланыстар дипломатиялық қатынастардан бұрын пайда болды

Қазақстан мен Израиль дипломатиялық қатынастарды 1992 жылы орнатты. Кеңес Одағының соңғы кезеңінде еврейлер мен олардың отбасы мүшелерінің Израильге жаппай көшуі бұдан бұрын, 1980-жылдардың соңында басталды. Кеңес өкіметінің елден шығуға қойған шектеулері алынғаннан кейін бұл көші-қон күшейді.

Тәуелсіз Қазақстан құрылғаннан кейін де көші-қон жалғасып, көшкен отбасылар екі ел арасындағы адами байланыстың біріне айналды.

2022 жылы Қазақстан СІМ Израильге репатриацияланған, еврей ұлтына жататын Қазақстаннан шыққан адамдарды елдер арасындағы «достық көпірі» деп тікелей атады.

СІМ-нің бұл сөзі адамдардың рөлін сипаттайды, бірақ Израильдегі Қазақстаннан шыққан адамдардың санына баға бермейді.

1989–2017 жылдары Қазақстаннан Израильге 21 269 адам көшті

Демограф Марк Тольц бұрынғы КСРО-дан еврей эмиграциясы туралы зерттеуінде Израильдің көші-қон статистикасын жекелеген республикалар бойынша жинақтаған. Қазақстан үшін кесте 1989–2017 жылдары Израильге көшкен 21 269 адамды көрсетеді.

Көші-қон 1990-жылдардың ортасы мен екінші жартысында ерекше байқалды. Төменде жекелеген жылдардың көрсеткіштері берілген.

1990-жылдары Қазақстаннан Израильге көші-қон кейінгі жылдарға қарағанда едәуір жоғары болған, бірақ кейін де тоқтамаған.

Сондықтан 21 269 көшуді Израильде бұрын тұрған немесе қазір тұратын, Қазақстанда туған барлық адамның саны деп санауға болмайды. Кесте нақты кезеңдегі көші-қон ағынын пайдаланылған израильдік статистикалық жүйе шеңберінде сипаттайды.

Репатрианттар мен этникалық еврейлер әртүрлі есепке алынады

Израильдің Қайтып оралу туралы заңы құқықтарды заң бойынша еврей деп анықталған адамға ғана емес, оның жұбайына, баласына және немересіне, сондай-ақ балалары мен немерелерінің жұбайларына да береді. Бұл ретте заңда көзделген ерекшеліктер сақталуы тиіс.

Сондықтан адам Қазақстан санағындағы «еврей» санатына немесе діни «иудаизм» санатына жатпай-ақ, репатриация құқығын және жаңа репатриант мәртебесін ала алады.

Дереккөздерде әртүрлі санат қолданылады. Олар әртүрлі құқықтық, санақтық, діни және өмірбаяндық топтарды сипаттайды.

• Алия / жаңа репатриант Израильдегі құқықтық және көші-қон мәртебесін білдіреді.
• Өзін этникалық еврей деп тану Қазақстан санағының санатына жатады.
• Иудаизм адамның діни өзіндік танымын білдіреді.
• Қазақстанда туған деген сөз туған жерді көрсетеді.
• Қазақстаннан келген деген сөз бұрынғы тұрғылықты жерді немесе көші-қон ағыны шыққан елді көрсетеді.
• Қазақстаннан шыққан адам – отбасының келесі ұрпағын да қамтуы мүмкін кеңірек өмірбаяндық ұғым.

Санақ деректері көші-қон мен оның демографиялық салдарын көрсетеді

Кеңестік және посткеңестік санақтарға сүйенген Тольц зерттеуінде Қазақстанның еврей халқы 1989 жылы шамамен 19,9 мың, 1999 жылғы санақта 6,8 мың және 2009 жылы 3,6 мың адам деп көрсетілген.

Қазақстанның ресми санақ кестесі «еврейлер» санатында 2009 жылы 3 485 адамды, 2021 жылы 4 064 адамды көрсетеді.

Санақтар бойынша еврей халқының саны Кеңес Одағының соңғы кезеңінен кейін азайған. Бұл өзгерісті түгелдей Израильге репатриациямен түсіндіруге болмайды. Адамдар басқа елдерге де көшкен. Туу, өлім, ішкі көші-қон және өзіндік танымның өзгеруі болған. Бұған қоса көші-қон мен санақ санаттары әртүрлі құрылған.

2009 және 2021 жылдардағы санақтардың 3 485 және 4 064 арасындағы айырмашылығы өздігінен жаппай кері көші-қонды дәлелдемейді. Бұл – этникалық «еврейлер» санаты бойынша екі нәтиже. Кестелер өзгерістің себептерін анықтамайды.

Репатриация 1990-жылдардағы үлкен толқыннан кейін де жалғасып келеді

Израильдің Алия және интеграция министрлігі мен Еврей агенттігі 2023 жылғы 16 қыркүйек пен 2024 жылғы 19 қыркүйек аралығында Израильге Қазақстаннан 105 жаңа репатриант келгенін хабарлады.

Бұл 1990-жылдардағы толқындармен салыстырғанда аз сан. Бірақ ол бұл жолдың алғашқы посткеңестік онжылдықпен аяқталмағанын көрсетеді.

Еврей агенттігінің жарияланған 2025 жылғы есебіне сәйкес, ұйым 105 елден келген 22 270 адамға алия жасауға көмектескен. Алайда ашық есепте Қазақстанның бөлек көрсеткіші жоқ. Бұл есептен Қазақстанның 2025 және 2026 жылдардағы санын шығару мүмкін емес.

Қазақстанда репатриация инфрақұрылымы қазір де жұмыс істейді

Бұрынғы КСРО елдерінен өтініш берушілермен жұмыс істеп, репатриация құқығын тексеретін Израильдің мемлекеттік «Натив» бюросының Алматыда репатриация бөлімінің жеке өкілі бар.

Ресми парақ алдын ала жазылуды және репатриант визасына өтініш толтыруды талап етеді. Құқықты тексеру үшін өтініш берушілер туу, неке, ата-аналар және ата-әжелер туралы құжаттар мен Қайтып оралу туралы заң бойынша құқықты растайтын басқа материалдарды ұсынады.

Қолданыстағы рәсімде қызметтер ұйымдар арасында бөлінген.

Еврей агенттігі ақпарат береді, сүйемелдейді және бағдарламалар жүргізеді. «Натив» бұрынғы КСРО елдерінде алия құқығын тексеріп, виза рәсіміне қатысады. Ал Израильдегі кейінгі мәртебе мен көмек сол елдің мемлекеттік органдарына жатады.

«Сохнут» білімді және репатриацияны қолдайды

Еврей агенттігі ықтимал және жаңа репатрианттармен көшуге дейін және одан кейін білім беру, жастар және бейімделу бағдарламалары арқылы жұмыс істейді.

Қазақстандағы бір мысал Индираның отбасына қатысты. 2020 жылы оның балалары Милана мен Эрик еврей отбасыларының жасөспірімдеріне Израильдің жоғары сыныптарында оқуға мүмкіндік беретін Naale бағдарламасына іріктеуден өтті. Желтоқсанда олар Қазақстаннан алия рейсімен Израильге келіп, оқуын сонда жалғастырды.

Бұл – бір отбасының жолы, бүкіл қазақстандық алияның бағасы емес.

Еврей агенттігінің дерегіне сәйкес, Naale қатысушыларының 90%-дан астамы мектеп бітіргеннен кейін алия жасайды.

Репатриация статистикасындағы Борис Белиловскийдің тарихы

Борис Владимирович Белиловскийдің естеліктері бір отбасының көшуін сипаттайды.

Оның ұлы Юрий әйелімен және кішкентай ұлымен бірге Алма-Атадан Израильге 1993 жылғы 14 сәуірде кеткен. Борис пен әйелі Антонина кейін олардың артынан баруға шешім қабылдап, 1994 жылғы 20 сәуірде келген. Өз түсіндіруінде Борис бұл қадамды идеологиялық «тарихи отанға оралу» ретінде сирек сипаттайды. Шешім отбасылық болған. Ұлына жаңа жерде орнығу қиынға соққан, ал ата-анасы қаржылай көмектесіп, немереге күтімнің бір бөлігін өзіне ала алған. Ол ұлы басқа жерге барса да, артынан баратынын тікелей жазған.

Белиловскийлер отбасында репатрианттардың құқықтық мәртебесі әртүрлі этникалық өзіндік таныммен қатар болған. Борис өзін еврей деп санаған. Оның әйелі орыс болған, ал ұлдары аралас отбасынан шығып, орыс әйелдерге үйленген. Қайтып оралу туралы заң өз болмысын бір ғана санаттан әлдеқайда күрделі сипаттайтын отбасының көшуіне мүмкіндік берген. Израильде Белиловский бұл өзгерісті «онда еврей болған маған орыс болу үшін Израильге көшу керек болды» деген сөзбен түйіндеген.

Алма-Атада отбасының өз пәтері, көлігі, саяжайы, кәсіби мәртебесі және көп жылғы әлеуметтік байланыстары болған. Израильде қарт бұрынғы подполковник әрі мектеп педагогі жалдамалы пәтерде тұрып, біраз уақыт кіреберісті тазалап табыс тапқан. Ол туған жерін қатты сағынып, көшуі дұрыс болды ма деген сұраққа біржақты жауап бермеген. Алайда соңғы жазбаларында негізгі себепке қайта оралған. Көп нәрседен айырылса да, ол үшін ұлы мен немересінің қасында болу маңыздырақ болған.

Борис Белиловский Израильде 2009 жылғы 13 қарашада қайтыс болды. Дата мен өмірбаянының негізгі кезеңдерін Алексиннің орталықтандырылған кітапхана жүйесі де растайды.

Израильге көшкеннен кейін Қазақстанмен отбасылық байланыстар сақталады

Репатриациядан кейін адамның тұратын елі, құқықтық мәртебесі және күнделікті ортасы өзгереді. Бірақ Қазақстанмен отбасылық және өмірбаяндық байланыстары ондаған жыл сақталуы мүмкін.

Израильде Қазақстанда туған адамдар, бала кезінде кеткендер, екі елге бөлінген отбасылар, сондай-ақ бұрынғы қазақстандықтардың балалары мен немерелері тұрады. Соңғылары үшін Қазақстан отбасы тарихының бір бөлігі болып қала береді, бірақ өздері мұнда ешқашан тұрмаған болуы мүмкін.

«Израильдегі Қазақстаннан шыққан адамдар» ұғымы бір кезеңдегі Қазақстаннан алия статистикасынан кеңірек.

Пайдаланылған дереккөздерде Қазақстанда туған Израиль тұрғындарын, олармен бірге көшкен туыстарын және кейінгі ұрпақтарын бір мезгілде қамтитын бірыңғай қазіргі ресми көрсеткіш жоқ. Бұл топтарды бір расталмаған санға біріктіруге болмайды.

Отбасылық байланыстар және өзгеріп отыратын сапар бағыттары

Отбасылық сапарлар репатриацияның өзінен тәуелсіз өзгеретін бағыттар желісіне және кіру ережелеріне байланысты. Air Astana Алматыдан Тель-Авивке тұрақты бағытты 2023 жылғы 7 қыркүйекте ашты. Тарихи іске қосылуды рейстердің үздіксіз орындалуы немесе 2026 жылғы күзгі кесте туралы тұжырымға айналдыруға болмайды.

Репатриация рәсімі бойынша көшу мен туыстарға қысқа сапар әртүрлі құқықтық ережелерге бағынады. Ұлттық паспорт иелерін визадан босатуды дайындау ниеті туралы меморандумның өзі кіру шарттарын өзгертпейді.

«Қазақстаннан шыққан адам» және «қазақстандық» сөздерінің мағынасы әртүрлі

Адам Қазақ КСР-де туып, 1990 жылы Израильге кетіп, тәуелсіз Қазақстан Республикасының азаматы ешқашан болмаған болуы мүмкін. Басқа адам 1991 жылдан кейін Қазақстан паспортымен репатриацияланған болуы мүмкін. Үшіншісі Израильде Алматыдан немесе Қарағандыдан шыққан отбасында туған.

Үшеуі де қоғамдық сөзде «Қазақстаннан шыққан» адамдар ретінде аталуы мүмкін. Бірақ құқықтық және статистикалық тұрғыдан бұл – үш бөлек тарих.

Бұл өмірбаяндар туған жері, азаматтығы, көшуге дейінгі тұрғылықты елі, репатриация жылы және кейінгі Қазақстанмен байланысы жағынан ерекшеленеді.

Репатриация Қазақстандағы еврей өмірінің құрылымын өзгертті

1990-жылдардағы үлкен көші-қон ел ішіндегі қарама-қарсы институционалдық үдеріспен қатар жүрді.

Қауымның саны Кеңес Одағының соңғы кезеңімен салыстырғанда едәуір азайды. Бірақ дәл сол жылдары «Мицва», Хэсэдтер, жаңа қауым орталықтары, Хабад, халықаралық еврей ұйымдарының өкілдіктері және жаңа діни инфрақұрылым пайда болды немесе ресімделді.

Адамдардың бір бөлігі кетті, бір бөлігі қалды. Кейбіреулер Израильден туыстары мен мекемелерді қолдауды жалғастырды. Халықаралық ұйымдар репатриацияға да көмектесіп, жергілікті қауымдардың өмірін де қолдады. Қазақстан мен Израильді дипломатия, отбасылық қатынастар, білім, қайырымдылық, зиярат және жеке естелік арқылы байланыстыратын трансұлттық орта қалыптасты.

Көші-қон көрсеткіштерінің шекаралары

Көші-қон жинағы Қазақстаннан Израильге 1989–2017 жылдары көшуді қамтиды. Кейінгі көрсеткіш 2023 жылғы қыркүйек пен 2024 жылғы қыркүйек аралығына ғана қатысты. Қазақстан санақтары Қайтып оралу туралы заң бойынша көшкен барлық адамды емес, этникалық «еврейлер» санатын есепке алады. Пайдаланылған дереккөздерде Израильде тұратын Қазақстаннан шыққан барлық адам мен олардың ұрпақтары үшін бөлек қазіргі көрсеткіш жоқ.

Қысқаша

• 1989–2017 жылдар. Израильдің көші-қон статистикасына негізделген зерттеу жинағы Қазақстаннан Израильге 21 269 көшуді есептейді.
• 1995–1999 жылдар. Ең айқын толқындардың бірінде пайдаланылған статистика бойынша жыл сайын шамамен 1,9–2,7 мың адам көшкен.
• 1989, 1999 және 2009 жылдардағы санақтар. Тольц зерттеуі Қазақстанның еврей халқы шамамен 19,9 мыңнан 6,8 мыңға, кейін 3,6 мың адамға азайғанын көрсетеді. Бұл өзгерісті тек Израильге алиямен түсіндіру мүмкін емес.
• 2009 және 2021 жылдардағы санақтар. Қазақстанның ресми санағы этникалық «еврейлер» санатында тиісінше 3 485 және 4 064 адамды тіркейді.
• 2023 жылғы 16 қыркүйек пен 2024 жылғы 19 қыркүйек аралығы. Қазақстаннан Израильге 105 жаңа репатриант келген.
• 2026 жылы. Алматыда бұрынғы КСРО елдері тұрғындарының репатриация құқығын тексеретін Израильдің «Натив» өкілі жұмысын жалғастырып келеді.
• Қазақстан СІМ дерегі бойынша. Ведомство Израильге репатриацияланған, Қазақстаннан шыққан адамдарды елдер арасындағы адами «достық көпірлерінің» бірі деп атайды.