Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі Қазақстандағы поляк еврейлері

Поляк еврейлерінің барлық жолын эвакуациямен түсіндіру мүмкін емес

Поляк еврейінің Қазақстанға жолы 1939 жылғы қыркүйекте Германия Польшаға басып кіргеннен кейін Варшавадан, Львовтан, Белостоктан немесе басқа қаладан қашудан басталуы мүмкін еді. Бірақ Германия әскерінен қашудың өзі кейін КСРО ішінде көшу ерікті эвакуация болды дегенді білдірмейді.

Польша бөлінгеннен кейін оның шығыс аумақтары Кеңес билігінің бақылауына өтті. Германия басып алған аймақтан көптеген еврей босқыны сол жаққа кетіп үлгерген еді. Кейін Кеңес билігі олардың бір бөлігін саяси немесе әлеуметтік тұрғыдан «сенімсіз» деп тұтқындады не депортациялады. Кеңес азаматтығын қабылдаудан бас тарту да бұған себеп болды. Сондықтан бір өмірбаянда нацистерден қашу, одан кейін кеңестік депортация, арнайы қоныстандыру, босатылу және Қазақстанға көшу қатар кездесуі мүмкін еді.

Осы күрделі жол бір адамның әртүрлі дереккөзде босқын, депортацияланған адам, арнайы қоныстанушы, КСРО-дағы Польша азаматы және кейін поляк әскерімен бірге КСРО-дан эвакуацияланған адам деп аталуын түсіндіреді.

1939–1941 жылдардағы кеңестік аумақтағы паналау мен мәжбүрлеу

Германия Польшаға шабуыл жасағаннан кейін жүздеген мың еврей неміс бақылауындағы аймақтан шығысқа қашты. АҚШ Холокост мемориалдық музейі бұл жаппай ағынды және кейінгі кеңестік тұтқындаулар мен Сібірге, Орталық Азияға, КСРО-ның басқа ішкі аудандарына депортацияларды құжаттайды.

Holocaust and Genocide Studies журналындағы қазіргі зерттеу Украина мен Беларусьтің батыс облыстарында Кеңес билігі шамамен 24 мың поляк еврейін тұтқындап, тағы 68–71 мыңын депортациялағанын бағалайды. Бұл топқа Польшаның шығыс бөлігіндегі тұрғындар да, Германия басып алған аудандардан келген еврей босқындары да кірді. Арнайы қоныстар КСРО-ның әртүрлі бөліктерінде, соның ішінде Қазақстанда болды.

Бұл сандар тек Қазақстанға емес, бүкіл кеңестік аумаққа қатысты. Сондықтан оларды «70 мың поляк еврейі Қазақстанға депортацияланды» деген тұжырымға айналдыруға болмайды. Қазақстан арнайы қоныстар жүйесінің өңірлерінің бірі және 1941 жылы босатылғаннан кейін поляк еврейлері көшкен бағыттардың бірі болды.

Арнайы қоныстандыру мен ГУЛАГ-тың құқықтық тәртібі әртүрлі болды

«Жер аудару» деген сөз осы тәртіптердің айырмасын толық қамтымайды.

Арнайы қоныстанушы әдетте шалғай елді мекенде немесе жұмысшылар қонысында әкімшілік қадағалаумен және жүріп-тұру еркіндігі шектелген жағдайда тұрды. ГУЛАГ тұтқыны жазаны өтеу мен мәжбүрлі еңбекке негізделген лагерь жүйесінде болды. Адам алдымен арнайы қонысқа жіберіліп, кейін қайта тұтқындалып, лагерьге түсуі мүмкін еді.

КСРО-дағы поляк еврейлері туралы зерттеу қайталама қуғын-сүргінді сипаттайды. Бір өмірбаянда бірнеше мәртебе кезекпен кездесуі мүмкін. Оларды «қуғын-сүргінге ұшыраған» деген бір атауға сыйғызуға болмайды.

1941 жылғы шілде мен тамызда ондаған мың адамның құқықтық мәртебесі өзгерді

1941 жылғы 22 маусымда Германия Кеңес Одағына шабуыл жасады. Жаңа соғыс жағдайында КСРО мен қуғындағы Польша үкіметі қарым-қатынасты қалпына келтірді. 30 шілдеде Сикорский мен Майский келісімге қол қойды, ал 12 тамызда Кеңес билігі Польша азаматтарына «амнистия» жариялады.

Кеңес билігі бұрын тұтқындалған, қамауда болған және арнайы қоныстардағы Польша азаматтарын босатуды «амнистия» деп атады. Бұл термин олардың қылмыс жасағанын білдірмейді.

Қазіргі зерттеуде келтірілген кеңестік құжаттарға сәйкес, 1941 жылғы тамыз бен 1942 жылғы желтоқсан аралығында Польшаның шығыс бөлігінен бұрын тұтқындалған немесе депортацияланған 90 662 поляк еврейі босатылған.

Бірақ босатылу үйге қайтуды білдірмеді. Батыс аумақтарда соғыс жүріп жатты немесе олар Германияның қолында болды. Сапарларға шектеу қойылды, ал көпшілігінің қайтып баратын қауіпсіз жері қалмаған еді.

Сондықтан босатылғандардың көбі Орталық Азияға бет алды

Өзбекстан, Қазақстан, Қырғызстан, Түрікменстан және Тәжікстан негізгі бағыттардың қатарында болды. Зерттеушілер мұны бірнеше себеппен түсіндіреді. Солтүстік арнайы қоныстар мен лагерьлерге қарағанда климаттың жұмсақ болуы, кеңестік кәсіпорындар мен мекемелердің шығыс аудандарға көшірілуі, жұмыс табуға немесе поляк әскери және азаматтық ұйымдарына қосылуға үміт осы себептердің арасында еді.

Бұл қозғалыс 1940 жылғы депортациямен бір оқиға емес. «Амнистиядан» кейін адам жүріп-тұру еркіндігін алып, Қазақстанда өз бетінше орын іздеуі мүмкін еді. Бірақ ол баспанасыз, ақшасыз және жеткілікті жабдықтаусыз босқын болып қала беретін.

Қазақстан мәжбүрлі қоныстандыру орны болды, ал 1941 жылғы босатылудан кейін поляк еврейлерінің әрі қарай көшетін бағыттарының біріне де айналды.

Адам Каханенің Польшадан Қазақстанға дейінгі жолы

Адам Кахане Польшада туып, 1939 жылы кеңестік аймақта қалды. 1940 жылғы маусымда оны туыстарымен бірге КСРО-ның ішкі аумақтарына депортациялады. Поляк-кеңес келісімінен кейін отбасы қоныстан шығып, пойызбен Қазақстанға жетуге мүмкіндік алды.

Олар қазіргі Түркістан облысындағы Ленгер, сол кездегі Ленгер-Уголь қаласынан шамамен он миль жердегі колхозға орналасты. Кейін Кахане КСРО-да құрылып жатқан поляк әскеріне қосылуға тырысты. USHMM-дегі өмірбаянына сәйкес, оны әскерге шақырған, бірақ сол кезде еврейлерді қабылдамағандықтан, келесі күні кері жіберген.

1942 жылғы қыркүйекте Адам және оның туысы Реджи Чимкенттегі мейірбикелер мектебінде оқи бастады. 1945 жылдың көктемінде екеуі оны үздік бітірді.

Кахане Польшадан қашты, кеңестік депортациядан өтті, босатылғаннан кейін Қазақстанда тұрып, медициналық мектепте оқыды.

Мириам Левенттің жолы Адам Каханенің тарихынан өзгеше болды

Мириам Левенттің отбасы да Германия Польшаға басып кіргеннен кейін қашып, Кеңес өкіметінің қарамағына түскен және Томск маңына депортацияланған. Отбасы онда ауыр жағдайда тұрып, азық үлесі үшін жұмыс істеген.

Германия КСРО-ға шабуыл жасағаннан кейін отбасы босатылған. Алғашында олар Польшаға қайтуға үміттенген, бірақ отбасының көп бөлігі соғыстың қалған уақытын Қазақстанда өткізген. Мириамның куәлігіне сәйкес, әкесі осында еврей балаларына иврит үйреткен.

Мириамның куәлігі оның отбасына және айналасында иврит оқытылуына қатысты. Ол бүкіл Қазақстанда поляк босқындарына арналған еврей мектептерінің ресми желісі болғанын растамайды.

Андерс әскері КСРО-дан шығуға бәріне бірдей мүмкіндік берген жоқ

1941 жылғы келісім кеңестік аумақта генерал Владислав Андерстің қолбасшылығымен поляк қарулы күштерін құруға мүмкіндік берді. Польша азаматтарының бір бөлігі үшін әскер КСРО-дан шығудың жолы болды.

Еврейлер де Андерс әскерінде қызмет етті. Яд Вашем олардың санын шамамен 4 мың әскери қызметші деп бағалайды. Бұл әскер құрамының шамамен 5%-ы еді. Қазіргі академиялық еңбек 1942 жылы поляк әскерімен және бірге жүрген бейбіт тұрғындармен КСРО-дан 6–7 мың поляк еврейі шыға алғанын жазады.

Яд Вашемнің бағасы әскери қызметшілерге қатысты. КСРО-дан кеткендер санына әскермен бірге жүрген бейбіт тұрғындар да кіреді.

Бірақ әскерге кіру мүмкіндігі бірдей болмады. Дереккөздер антисемитизм мен қабылдау кезіндегі шектеулерді құжаттайды. Адам Каханенің тарихы әскери лагерьге келгеннен кейін еврей шақырылушыға бас тартудың нақты мысалын береді. Яд Вашем кейбір офицерлердің өшпенділігін және еврейлерді әскерге жібермеу немесе одан шығару жағдайларын да сипаттайды.

Андерс әскерінде мыңдаған еврей қызмет етті. Сонымен бірге дереккөздер қабылдау кезінде және әскердің ішінде кемсіту болғанын құжаттайды.

1942 жылы поляк еврейлерінің бір бөлігі Иран арқылы шыға алды

Андерс әскері мен бейбіт босқындарды эвакуациялаудың негізгі жолы Орта Азия арқылы Каспий теңізіндегі Красноводскіге, одан Иранның Пехлеви портына, қазіргі Бендер-Энзелиге өтті. Орталық Азия мен Иранды байланыстыратын басқа жолдар да болды.

USHMM Иранға келген поляк әскери қызметшілері мен бейбіт босқындардың жалпы ағынын 116 мыңнан астам адам деп бағалайды. Олардың 5–6 мыңы еврей болған. КСРО-дан Андерс әскерімен бірге шыққан 6–7 мың поляк еврейі туралы академиялық баға ауқымы жағынан жақын, бірақ есептің қамту шегі басқа.

Соғыс кезінде КСРО-да болған поляк еврейлерінің тек бір бөлігі осы жолмен кете алды.

«Тегеран балаларының» тарихы Қазақстаннан тыс аумақтарды да қамтиды

КСРО-дан шыққан бейбіт тұрғындардың арасында шамамен мың еврей баладан тұратын топ болды. Олардың көбі жетім еді. Иранда болғаннан кейін олар 1943 жылы мандаттық Палестинаға жетіп, тарихқа «Тегеран балалары» деген атпен енді.

Олардың жолы кеңестік балалар үйлері мен Орталық Азия арқылы өтті, бірақ дереккөздер әртүрлі бағыттарды сипаттайды. Кейбірі Өзбекстан, Түрікменстан және басқа аудандар арқылы жүрген. Сондықтан бұл оқиға Орталық Азиядағы поляк еврейлерінің жалпы тарихымен байланысты, бірақ оны автоматты түрде «Қазақстаннан шығарылған балалар» деп атауға болмайды.

Қазақстан поляк босқындары әскерге, поляк мекемелеріне және КСРО-дан шығу жолдарына жетуге тырысқан кеңестік ішкі аумақтың бір бөлігі болды.

Иран арқылы кетпегендер Қазақстанда және басқа кеңестік республикаларда өмір сүрді

КСРО аумағында соғыстан аман қалған поляк еврейлерінің көбі Андерс әскерімен кетпеді. Олар жұмыс істеді, оқыды, республикалар арасында көшті, азық тапшылығына, ауруларға және жаңа мобилизацияға тап болды.

Кахане Қазақстанда бірнеше жыл өткізді. Мириам Левенттің отбасы соғыс аяқталғанша осында қалды.

Сонымен бірге соғыстың белгілі бір сәтінде Қазақстанда тұрған поляк еврейлерінің нақты санын атауға жеткілікті негіз әзірге жоқ. Ағындар үнемі өзгеріп отырды. Адамдар арнайы қоныстардан босатылғаннан кейін келді, Өзбекстанға немесе Андерс әскеріне кетті, жұмысына байланысты ауысты, оқуға түсті немесе КСРО-дан шықты.

Соғыстан кейін көпшілігі КСРО-дан кетуге ұмтылды

1945 жылғы шілдеде Кеңес билігі бұрын Польша азаматы болған поляктар мен еврейлерге кеңестік азаматтығын өзгертіп, Польшаға кетуге мүмкіндік берді. Соғыстан кейінгі ірі репатриация басталды.

Қазіргі зерттеу 1946 жылдың ортасына қарай Польшаға ұйымдасқан түрде 137 мыңға жуық поляк еврейі қайтқанын хабарлайды. Басқа жолдармен келгендерді қосқанда, жалпы көрсеткіш шамамен 163 мыңға жетуі мүмкін еді.

Бірақ көпшілік үшін Польша келесі аялдама ғана болды. Олар қаза тапқан отбасылары мен жойылған қауымдарын, қираған үйлерді және соғыстан кейінгі антисемиттік зорлықты көрді. USHMM аман қалған поляк еврейлерінің кейін елден жаппай кеткенін, әсіресе 1945 және 1946 жылдардағы погромдардан кейін бұл қозғалыс күшейгенін атап өтеді.

Жол Польшадан кеңестік аумақ пен депортация арқылы Қазақстанға немесе Орталық Азияның басқа аудандарына, кейін соғыстан кейінгі Польшаға, одан әрі Палестинаға, Израильге, АҚШ-қа не басқа елге апаруы мүмкін еді.

Адам соғыстан кейін республикадан кетсе де, Қазақстан оның өмірбаянындағы аса маңызды, бірнеше жылға созылған кезең болуы мүмкін еді.

Бірақ поляк еврейлерінің бір бөлігі Кеңес Одағында қалды

Зерттеушілер КСРО-да соғыстан аман қалған поляк еврейлерінің шамамен 10%-ы соғыстан кейінгі онжылдықтарда кеңестік аумақта өмір сүре бергенін бағалайды. Себептері әртүрлі болды. Адамдар неке мен жаңа отбасы, оқу мен кәсіп, әскери қызмет, Польшада жақындарының қалмауы, қайтуға қорқу, кету құжаттарын уақытында рәсімдей алмау немесе Кеңес билігінің тікелей бас тартуы салдарынан қалды.

Жалпы кеңестік статистика бұл адамдардың нақты қаншасы соғыстан кейін Қазақстанда қалғанын анықтауға мүмкіндік бермейді.

Кейбірі үшін Қазақстан алдымен амалсыз немесе уақытша мекен, кейін үйі болды.

«Кеңес Одағы құтқарды» және «Кеңес Одағы қуғын-сүргінге ұшыратты» деген екі тұжырым бір өмірбаянға қатысты болуы мүмкін

Екі жағдай да бір өмірбаянда қатар кездесуі мүмкін еді.

Кеңестік депортация қуғын-сүргін саясаты болды. Адамдар еркіндігінен, үйінен және тұратын жерін таңдау мүмкіндігінен айырылды. Арнайы қоныстар мен лагерьлердегі жағдай ауру мен өлімге әкелді.

Сонымен бірге КСРО-ның ішкі аумақтарында болу бұл еврейлерді көбіне нацистік қырғыннан сақтап қалды. Ол басып алынған Польшадағы еврей қауымдарын түгелге жуық жойды.

Бір отбасында кеңестік депортация мен кейінгі босатылудан соң нацистік басқыншылықтан алыс Қазақстандағы ауыр өмірдің бірнеше жылы келуі мүмкін еді. Қырғыннан аман қалу мен кеңестік мәжбүрлеу тәжірибесі бір өмірбаянның бөліктері болып қалды.

Расталған мәліметтер

• Кеңес билігі 1939–1941 жылдары ондаған мың поляк еврейін тұтқындады немесе депортациялады. Арнайы қоныстар Қазақстанда да болды.
• 1941 жылғы «амнистиядан» кейін босатылғандардың көбі Орталық Азияға, соның ішінде Қазақстанға бет алды.
• Нақты поляк-еврей отбасылары мен жекелеген босқындардың соғыс кезінде Қазақстанда тұрғаны расталған.
• Поляк еврейлері Андерс әскерінде қызмет етті, бірақ дереккөздер кемсіту мен қабылдау кезіндегі шектеулерді де құжаттайды.
• 1942 жылы бірнеше мың поляк еврейі поляк әскери және азаматтық ағынымен бірге Иран арқылы КСРО-дан шықты.
• КСРО-да соғыстан аман қалған поляк еврейлерінің көбі соғыстан кейін Польшаға қайтты. Бір бөлігі кейін басқа елдерге қоныс аударды, ал аз бөлігі КСРО-да қалды.

Әзірге нені Қазақстан бойынша нақты статистикаға айналдыруға болмайды

Қазақстандағы поляк еврейлерінің төрт бөлек тобы бойынша нақты статистикаға жеткілікті негіз табылған жоқ.

• Тікелей Қазақ КСР-іне депортацияланған адамдар.
• «Амнистиядан» кейін 1941–1945 жылдардың жекелеген жылдарында Қазақстанда тұрған поляк еврейлері.
• Андерс әскерімен дәл Қазақстаннан кеткен республика тұрғындары.
• Соғыстан кейін Қазақстанда біржола қалған поляк еврейлері.

Жалпыодақтық сандар Қазақстан бойынша бұл жеке көрсеткіштерді бермейді.

Қысқаша

• 1939 жыл. Польша бөлінгеннен кейін көптеген еврей босқыны кеңестік аймақта қалды.
• 1940 және 1941 жылдар. Кеңес билігі шамамен 24 мың поляк еврейін тұтқындады. КСРО-ның әртүрлі өңірлеріндегі, соның ішінде Қазақстандағы арнайы қоныстарға 68–71 мың поляк еврейін депортациялады.
• 1941 жылғы 30 шілде мен 12 тамыз. Сикорский мен Майский келісімі және кеңестік «амнистия» Польша азаматтарының мәртебесін өзгертті. 1941 жылғы тамыз бен 1942 жылғы желтоқсан аралығында бұрын тұтқындалған немесе депортацияланған 90 662 поляк еврейі босатылды.
• Босатылғаннан кейін. Көпшілігі Орталық Азияға, соның ішінде Қазақстанға бет алды.
• 1942 жыл. Академиялық бағаға сәйкес, шамамен 6–7 мың поляк еврейі Андерс әскерімен және бейбіт тұрғындармен бірге КСРО-дан шыға алды. USHMM Иранға келген поляк босқындары ішіндегі еврейлер санын 5–6 мың деп бағалайды.
• Андерс әскері. Онда мыңдаған еврей қызмет етті, бірақ дереккөздер қабылдау кезінде және әскер ішінде кемсіту болғанын да құжаттайды.
• Қазақстандағы отбасылардың тарихы. Адам Кахане Ленгер маңында тұрып, Чимкентте оқыды. Мириам Левенттің отбасы соғыстың едәуір бөлігін осында өткізді.
• 1945–1946 жылдар. КСРО-дағы поляк еврейлерінің көбі Польшаға қайту үшін тіркелді. 1946 жылдың ортасына қарай 137 мыңға жуық поляк еврейі ұйымдасқан түрде қайтты.
• Соғыстан кейін. Бір бөлігі Польшадан басқа елдерге кетті, бір бөлігі Кеңес Одағында қалды. Дәл Қазақстанда қалғандардың нақты саны белгісіз.