Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі Қазақстан еврейлері

Соғыс кезінде Қазақстанға келгендердің жолы әртүрлі болды

1941 және 1942 жылдары Қазақстан Кеңес Одағындағы эвакуацияның негізгі тыл бағыттарының біріне айналды. Кәсіпорындармен, мекемелермен және мамандармен бірге Германия әскерінің шабуылы қауіп төндірген аумақтардан бейбіт тұрғындар да көшірілді. Қазақстанның тарихи порталы 1941 жылғы тамыз бен 1942 жылғы қаңтар аралығында эвакуациямен келгендер санын 386 492 адам деп, ал 1941 және 1942 жылдары КСРО-ның батыс аудандарынан эвакуацияланғандардың жалпы санын шамамен 532,5 мың адам деп көрсетеді.

Бұл жалпы деректер барлық эвакуацияланғандарды қамтиды және еврейлердің жеке қорытынды санын бермейді.

Еврейлер Қазақстанға әртүрлі себеппен келді.

• кәсіпорындармен, мекемелермен немесе отбасыларымен бірге ресми түрде эвакуацияланған кеңестік еврейлер;
• майданға жақын аумақтан өз бетінше кетіп, кейін ғана эвакуацияланғандар ретінде тіркелген адамдар;
• Германия әскерінің шабуылына дейін немесе шабуыл кезінде шығысқа қашып үлгерген босқындар;
• 1939 жылы Польша бөлінгеннен кейін Кеңес өкіметінің қарамағында қалып, кейін Қазақстандағы немесе КСРО-ның басқа бөліктеріндегі арнайы қоныстарға депортацияланған поляк еврейлері;
• 1941 жылы босатылған, «амнистиядан» кейін азық, жұмыс, туыстарын немесе поляк әскери құрамаларына қосылу мүмкіндігін іздеп Орталық Азияға көшкен Польша азаматтары;
• Қазақстанға эвакуациямен емес, кеңестік мәжбүрлі қоныс аудару нәтижесінде келген тұтқындар, жер аударылғандар және арнайы қоныстанушылар.

Бұл топтардың келу себептері де, тұрмыс жағдайлары да әртүрлі болды.

Кеңестік эвакуация еврейлерді құтқаруға арналған жеке бағдарлама болған жоқ

1941 жылғы маусымда Германия КСРО-ға шабуыл жасағаннан кейін миллиондаған адам шығысқа қарай көшті. Еврейлер үшін кейін Германия басып алатын аумақтан шығып үлгеру көбіне Холокосттан аман қалуды білдірді. АҚШ Холокост мемориалдық музейінің дерегінше, миллионнан астам кеңестік еврей КСРО-ның азиялық бөліктеріне кетіп үлгерген. Олар кеңестік тылға қашудың арқасында нацистік жойқын қырғыннан аман қалған Еуропа еврейлерінің ең үлкен тобын құрады.

Бірақ бұл Кеңес Одағы еврейлерді жеке топ ретінде геноцидтен құтқару үшін арнайы мемлекеттік эвакуация жүргізді дегенді білдірмейді. Кеңестік эвакуацияны зерттеушілер халықты жаппай көшіруді кейіннен оны нысаналы «еврейлерді құтқару операциясы» ретінде түсіндіруден ажыратады.

Жалпы кеңестік эвакуация мен шығысқа өз бетінше кету мүмкіндігі көптеген еврейдің өмірін сақтап қалды. Олар басқа эвакуацияланғандармен бірдей соғыс және әкімшілік жүйе аясында көшті, этностық белгі бойынша жеке дәліз болған жоқ.

Келген еврейлердің санын да бір сенімді көрсеткішке сыйғызу мүмкін емес

Көпшілікке арналған анықтамаларда 1941 және 1942 жылдардағы эвакуация кезінде Қазақстанға 100 мыңнан астам еврей келгені айтылады. Есепке алу тәсілдері әртүрлі болғандықтан, бұл санды даусыз қорытынды деп қабылдауға болмайды.

Тарихшы Сергей Максудов 1941 және 1942 жылдары эвакуацияланған кеңестік азаматтардың жалпы санының өзі түпкілікті анықталмағанын атап өтеді. Ресми тіркеуге өз бетінше кеткен, бірнеше рет көшкен немесе ресми эвакуация пункттерінен өтпеген адамдардың бәрі кірмеген.

Архив құжаттары бірыңғай республикалық қорытындыны емес, белгілі бір күндегі жағдайды көрсетеді.

Мысалы, дереккөз 1941 жылғы 1 қыркүйекке дейін Қазақ КСР-інде орналастырылған 24 258 эвакуацияланған адамның 8 218-ін еврей деп көрсетеді. Қызылорда облысы туралы бөлек зерттеуде эвакуацияның алғашқы кезеңінде келген 30 062 адамның 14 521-і еврей болғаны жазылған. Бұл сол есепке кіргендердің жартысына жуығы. Форт-Шевченкода 1941 жылғы 10 қарашада 718 эвакуацияланған адамның 507-сі еврей болса, Доссорда 588 адамның 324-і еврей болған.

Бұл сандар жекелеген көші-қон ағындары мен аумақтарда еврейлер үлесінің өте жоғары болғанын көрсетеді. Бірақ қамтылған кезеңдерді, қайталама тіркеуді және әдістемені тексермей, оларды республикалық қорытындының тәуелсіз бөліктері ретінде қосуға болмайды.

Бұл әркелкі деректер еврейлердің Қазақстанға эвакуациялануының бірыңғай қорытынды санын бермейді. Оны есептеу үшін өзара үйлесетін бастапқы статистика жиынтығы қажет.

Архивтер адамдардың келуі мен орналасуын құжаттайды

Батыс Қазақстан облысының мемлекеттік архивінде Халықты эвакуациялау басқармасы уәкілінің жеке қоры сақталған. Онда аудандар мен Орал қаласына келгендердің тізімдері, жұмысқа орналастыру, тұрмысын ұйымдастыру, материалдық көмек, шағымдар, нан талондары, медицина қызметкерлері және туыстарын іздеу туралы құжаттар бар.

Пойыздың келуімен эвакуация аяқталмайтын. Одан кейін баспана, жұмыс, азық, медициналық көмек және балаларға орын табу қажет еді. Отбасылар облыс немесе республика ішінде тағы бірнеше рет көшуі мүмкін болатын.

Мұндай қорлар адамды эвакуацияланғандардың жалпы тізімі, аудан, жұмыс орны, көмек сұраған өтініші немесе кетуге берілген құжаты арқылы іздеуге мүмкіндік береді.

Қызылорда облысы еврейлер эвакуациясының ірі орталықтарының бірі болды

Қызылорда облысы туралы өңірлік зерттеу эвакуацияның бірнеше ай ішінде жергілікті демографиялық жағдайды қаншалықты өзгерте алатынын көрсетеді. 1941 жылдан 1942 жылдың басына дейінгі кезеңді қамтыған есептердің бірінде тіркелген 30 062 эвакуацияланған адамның 14 521-і еврей болған.

Адамдарды тек Қызылорда қаласына орналастырған жоқ. Эвакуацияланғандар аудандарға, колхоздар мен совхоздарға жіберілді, олардың орналасуы үнемі өзгеріп отырды.

Қызылорда облысымен кеңестік жер аудару деген басқа жол да байланысты. Леви Ицхак Шнеерсон Чиилиде жер аударуда болды. Оның тарихы эвакуация жүйесіне емес, саяси қуғын-сүргінге жатады. Дегенмен соғыс жылдарында екі құбылыс бір аумақта қатар жүрді.

Аман қалғаннан кейінгі өмір де өте ауыр болуы мүмкін еді

«Қауіпсіз тылға эвакуацияланды» деген тіркес қалыпты, ұйымдасқан өмір туралы жаңсақ әсер тудыруы мүмкін.

Қазақстан архивтеріндегі материалдар бірнеше аптаға созылған жолды, вагон тапшылығын, азық пен санитарлық көмектің үзілуін, баспанадағы шамадан тыс тығыздықты, ауруларды, станциядан жеткізетін көліктің болмауын, балаларды тамақтандыру қиындығын және азық үшін соңғы заттарын сатуға мәжбүр болуды сипаттайды. Келгендердің бір бөлігі жұмыс пен азық үлесі өзара байланысты ауылдық аудандарға жіберілді.

Адамдар Германия басып алған және жаппай қырғын жүрген аумақтан тыс жерде болды, бірақ бұл өлім қаупі жойылды деген сөз емес. Аштық, жұқпалы аурулар, суық пен әлсіреу кеңестік тылдың күнделікті өмірінде сақталды.

Бұған дейін арнайы қоныстар мен лагерьлерден өткен поляк еврейлері үшін бұл жағдай кеңестік мәжбүрлеудің бірнеше айынан немесе жылынан кейін басталуы мүмкін еді.

Қазақстанда құтқару мен антисемиттік қақтығыстар қатар болды

Жергілікті тұрғындар эвакуацияланғандарды үйлеріне қабылдап, аман қалуына және жұмыс істеуіне көмектесті. Мемлекеттік органдар эвакуация пункттерін құрды, жәрдемақы берді және адамдарды орналастыруға тырысты. Сонымен бірге архив құжаттары бюрократиялық немқұрайдылықты, ауыр қақтығыстарды және антисемитизмді тіркейді.

1942 жылғы қазанда КСРО прокуроры 1942 жылдың бірінші жартысында Қазақстанда эвакуацияланған еврейлерге қарсы погромға үгіттеу, арандату және бұзақылық әрекеттері үшін 20 адам сотталғанын хабарлаған. Ал 1 тамыз бен 4 қыркүйек аралығында ғана Алма-Ата және Семипалатинск облыстарында осындай істер бойынша тағы 42 адам сотқа берілген.

Эвакуацияланғандардың кейбір хаттарында еврей отбасыларын колхоздардан шығару әрекеттері мен күш қолдану сипатталады. Билік араласып, кінәлілерді жауапқа тартқан. Алайда мұндай істердің болуы еврей босқындары мен эвакуацияланғандардың кеңестік тылда да антисемитизмге ұшырағанын көрсетеді.

Қазақстандықтардың көмегі туралы куәліктер мен антисемиттік қылмыстар туралы құжаттар бір соғыс кезеңінің шындығына жатады.

Соғыс кезіндегі Қазақстанда поляк еврейлерінің тағдыры

1939 жылы Польша бөлінгеннен кейін жүздеген мың поляк еврейі кеңестік аумақта қалды. Бір бөлігі Польшаның шығыс өңірлерінде бұрыннан тұратын, ал екінші бөлігі Германия басып алған аймақтан сол жаққа қашып келген.

Кеңес билігі Польша азаматтарын тұтқындап, Сібірге, солтүстік аудандарға және Қазақстанға жаппай жер аударды. Holocaust and Genocide Studies журналындағы қазіргі зерттеу депортацияланған поляк еврейлерінің санын 68–71 мың, ал тұтқындалғандар санын шамамен 24 мың деп бағалайды. Бұл сандар бүкіл КСРО-ны қамтиды, Қазақстанды бөлек көрсетпейді, бірақ мәжбүрлі көші-қонның ауқымын растайды.

Германия КСРО-ға шабуыл жасап, 1941 жылдың жазында Сикорский мен Майский келісімге келгеннен кейін олардың жағдайы өзгерді. Польша азаматтарына «амнистия» жарияланды. Осыдан кейін көпшілігі лагерьлер мен арнайы қоныстардан шығып, КСРО-ның оңтүстігіне, соның ішінде Қазақстанға және Орталық Азияның басқа республикаларына бет алды.

Бір адамның өзі алдымен Польшадағы нацистерден қашып, кейін Кеңес билігінің депортациясына ұшырап, босатылғаннан соң Қазақстанға келіп, соғыстың негізгі бөлігін осында өткізуі мүмкін еді.

Мұндай өмірбаянды жай ғана «эвакуация» деп атауға болмайды.

Мириам Левенттің отбасында осы жағдайлар тоғысты

USHMM Мириам Левенттің ауызша куәлігін сақтайды. Германия Польшаға басып кіргеннен кейін оның отбасы қашып, Кеңес өкіметінің қарамағына түскен және Сібірге депортацияланған. Германия КСРО-ға шабуыл жасағаннан кейін отбасы босатылған. Олар Польшаға қайтуды жоспарлаған, бірақ отбасының едәуір бөлігі соғыстың қалған жылдарын Қазақстанда өткізген. Мириамның әкесі осында еврей балаларына иврит үйреткен.

Адам Каханенің куәлігі Қазақстандағы басқа жолды көрсетеді

USHMM-дегі тағы бір жеке куәлік Адам Каханеге қатысты. Польша азаматтары босатылғаннан кейін ол туыстарымен бірге пойызбен Қазақстанға келіп, Ленгер-Уголь маңындағы колхозда тұрған. Кейін Адам және оның немере бауыры Чимкенттегі мейірбикелер мектебінде оқып, оны 1945 жылдың көктемінде бітірген.

Соғыстан кейін Кахане Польшаға қайтып, кейін АҚШ-қа қоныс аударған.

Поляк еврейлерінің бәрі соғыс аяқталғанша КСРО-да қалған жоқ

Польша азаматтарының бір бөлігі 1942 жылы генерал Владислав Андерстің әскерімен және бейбіт босқындармен бірге Кеңес Одағынан шыға алды. USHMM Иранға кеткен поляк әскери қызметшілері мен бейбіт тұрғындардың жалпы санын 116 мыңнан астам деп бағалайды. Олардың арасында шамамен 5–6 мың еврей болған.

Басқа академиялық зерттеу Андерс әскерімен және бейбіт топтармен бірге шыққан еврейлердің санын 6–7 мың деп бағалайды. Есептің қамту шегі әртүрлі. Ауқымы жақын бағаларды бір нақты сан ретінде беруге болмайды.

Босатылған Польша азаматтарының бір бөлігі Орталық Азия арқылы жүрді. Қуғындағы Польша үкіметінің әлеуметтік және ұйымдастырушылық желісі Қазақстандағы адамдармен де жұмыс істеді.

Депортация, арнайы қоныстандыру және ГУЛАГ-тың айырмасы

«Жер аудару» деген жалпы атаудың астарында кеңестік мәжбүрлі көшірудің әртүрлі түрлері жатады.

• Арнайы қонысқа депортациялау. Әкімшілік жолмен мәжбүрлі қоныс аударту тұратын жері мен жүріп-тұруына шектеу қоюмен қатар жүрді.
• Тұтқындау және ГУЛАГ жүйесінде қамауда ұстау. Бұл лагерьлер мен колониялардан тұратын қылмыстық-қуғын-сүргін жүйесінің шаралары еді.
• Жеке адамның ел ішінде жер аударылуы. Леви Ицхак Шнеерсонның жағдайы осыған жатады.
• Еңбек мобилизациясы және басқа міндетті көшірулер. Бұлар бөлек тәртіптер бойынша жүргізілді.

Бір адам осы мәртебелердің бірнешеуінен кезекпен өтуі мүмкін еді. «Қуғын-сүргінге ұшыраған» деген жалпы сөз мәжбүрлеудің түрін де, қоныс аударған күнін де, негізін де түсіндірмейді.

Эвакуация тізімдері еврейлердің дайын тізімі емес

Қазақстанның архив қорлары эвакуацияланғандарды көбіне тегі, келген жері, ауданы, кәсібі немесе отбасы құрамы бойынша тіркейді. Бірақ этностық не діни тиесілігі міндетті түрде көрсетілмейді.

Эвакуация тізіміндегі тегі ғана адамның этностық немесе діни тиесілігін растамайды.

Ұлты туралы мәліметті дереккөзде тікелей көрсетілгенде немесе тәуелсіз өмірбаяндық құжаттармен расталғанда ғана пайдалануға болады.

Соғыстың кейінгі қауым өміріне әсері

Ашкеназ еврейлерінің Орталық Азияға көші-қонының үшінші ірі толқыны Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары мен соғыстан кейінгі алғашқы кезеңге келді. Соғыстан кейін эвакуацияланғандардың бір бөлігі бұрынғы қалаларына қайтты, Польша азаматтары Польшаға репатриацияланды. Басқалары Қазақстанда қалып, отбасын құрды және жергілікті кәсіби, қалалық өмірге араласты.

XX ғасырдың ортасында Қазақстанның кеңестік еврей қауымының күрт өсуін тек табиғи өсіммен немесе бір эвакуация науқанымен түсіндіруге болмайды. Оған соғысқа дейінгі ішкі көші-қон, қуғын-сүргін мен жер аудару, соғыс кезіндегі эвакуация, өз бетінше қашу және келгендердің бір бөлігінің соғыстан кейін тұрақтап қалуы әсер етті.

Қысқаша

• 1941 және 1942 жылдар. Қазақстан халық пен кәсіпорындардың жалпы кеңестік эвакуациясының ірі бағыттарының біріне айналды.
• 1941 жылғы 1 қыркүйекке дейін. Дереккөздер Қазақ КСР-іне келген алғашқы тіркелген ағын ішінде 8 218 еврей болғанын көрсетеді. Бұл – ерте кезеңнің есебі, бүкіл соғыстың қорытындысы емес.
• Қызылорда облысы. Бір өңірлік есеп 30 062 эвакуацияланған адамның 14 521-і еврей болғанын көрсетеді. Бұл деректер жергілікті ағынның ауқымын көрсетеді, бірақ дайын республикалық қорытындының бөлігі емес.
• Еврейлер эвакуациясының республикалық қорытындысы әдістеме айырмашылықтары, тіркеудің толық еместігі және көші-қон түрлерінің тоғысуы салдарынан анықталмаған.
• Кеңестік эвакуация Германия басып алған аумақтан кеткен көптеген еврейді құтқарды. Еврей болғаны үшін жеке эвакуация бағдарламасы жүргізілген жоқ.
• Поляк еврейлері. Бір бөлігі 1940 және 1941 жылдардағы кеңестік депортациялар арқылы Қазақстанға келген, ал «амнистиядан» кейін Орталық Азияға көшкен.
• 1942 жыл. Поляк еврейлерінің бір бөлігі Андерс әскерімен және бейбіт босқындармен бірге Иран арқылы КСРО-дан шыға алды.
• Қазақстандық тыл нацистік қырғыннан салыстырмалы қауіпсіздік берді. Бірақ тұрмыс жағдайында аштық, ауру, баспана дағдарысы мен ауыр еңбек сақталды.
• Антисемитизм. Архив құжаттары Қазақстандағы 1942 жылғы антисемиттік оқиғалар мен оған қатысқандарды сотқа тартуды тіркейді.
• Соғыстан кейін. Бір бөлігі кетіп, бір бөлігі қалды. Соғыс кезіндегі көші-қон Қазақстанның соғыстан кейінгі еврей өмірінің қалыптасуына әсер етті.