Қазақстан қалаларының еврей тарихы

Қазақстан қалаларының еврей тарихы әртүрлі қалыптасты

Семипалатинскідегі қауым туралы құжаттар Ресей империясы кезеңінен сақталған. Кейін Алма-Ата аталған Верный қаласында революцияға дейін өзіндік қалалық өмір қалыптасты. Одан соң ол кеңестік және посткеңестік қауымның негізгі орталықтарының біріне айналды. Қарағанды кеңес кезеңінде күрт өсіп, Қазақстанға өндірістік көші-қон, эвакуация, депортация және лагерь жүйесі арқылы келген адамдарды қабылдады. Шымкенттің кеңестік діни тарихы посткеңестік алғашқы мәдени жаңғырумен және қазіргі діни инфрақұрылыммен жалғасады. Қызылорда кеңес кезеңінде синагога болған қалалардың бірі ретінде белгілі, бірақ қаланың қазіргі ресми конфессиялық көрінісі өзгеше.

Тарихи синагоганың мекенжайы, мәдени орталық және тіркелген діни бірлестік әртүрлі мекеме түрлеріне жатады.

Семипалатинскідегі, қазіргі Семейдегі революцияға дейінгі құжаттар мен бұрынғы синагога

Шығыс Қазақстанның музейлік зерттеулері Семипалатинск округіндегі еврейлер туралы алғашқы нақты мәліметтерді 1825 жылға жатқызады. Әкімшілік аумақ пен есептеу тәсіліне қарай әртүрлі еңбекте 12 немесе 17 адам деген көрсеткіштер кездеседі.

XIX ғасырдың соңына қарай қауымның орны айқынырақ көрінді. Қаланың ескерткіштер туралы ресми парағында 1895 жылғы деректер берілген. Семипалатинск облысында 343 еврей, оның ішінде облыс орталығында 248 еврей болған. Еврей мектебі де аталады.

Ескі мінәжат үйлерінің ғимараттары сақталған.

Нина Крутованың архивтік зерттеуі Локтевская көшесіндегі синагоганың тарихын егжей-тегжейлі қалпына келтіреді. Зерттеуде қауым, раввин Кива Рабинович, діни қоғамның 1930 жылы тіркелуі және Кеңес билігінің 1932 жылы мінәжат ғимаратын алып қоюмен аяқталған әрекеттері сипатталған. Сақталған құжаттар мемлекеттік шешімді де, қауым өмірін де көрсетеді. Оларда қауым старостасы, мінәжатқа келушілер, Йом-Кипурда құлшылықты сақтап қалу әрекеттері және мүлік тізімі аталады.

Бұрынғы синагогаға 1856 және 1913 жылдар деген екі дата беріледі

Дереккөздер әртүрлі датаны көрсетеді.

Жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі Қозбағаров көшесі, 16 мекенжайындағы нысанды «спорт мектебі (бұрынғы синагога), 1856 жыл» деп атайды. Бұл дата ескерткіштердің ресми тізімінде бекітілген.

Ал Семипалатинск еврей қауымының тарихын архив және музей деректері арқылы зерттеу Локтевская көшесіндегі үлкен синагоганың салтанатты ашылуын 1913 жылмен байланыстырады. Қауымның ашылуға орай жіберген жеделхаты және император сарайының 1913 жылғы қыркүйектегі жауабы сақталған.

Даталардың арақатынасы анықталмаған. Мемлекеттік тізім Қозбағаров көшесі, 16 мекенжайындағы бұрынғы синагоганы 1856 жылға жатқызса, архивтік зерттеу Локтевская көшесіндегі синагоганың 1913 жылы ашылғанын тіркейді. Дереккөздер бұл даталардың бөлек ғимараттарға немесе бір ғимараттың әртүрлі кезеңіне қатысты екенін түсіндірмейді.

Синагога жабылғаннан кейін ғимаратта зайырлы мекемелер орналасты

Діни қауым таратылғаннан кейін ғимаратта зайырлы мекемелер орналасты. 2000-жылдардың ортасындағы музейлік зерттеу мұнда 1997 жылдан бері «Батыр» спорт кешені орналасқанын хабарлаған. Абай облысының мемлекеттік ескерткіштер тізімінде нысан бұрынғы синагога ғимаратындағы спорт мектебі деп аталады. Бұл мәліметтер тарихи ғимараттың зайырлы мақсатта пайдаланылғанын растайды, бірақ қазіргі жалға алушысын анықтамайды.

Ғимараттың сақталуы оның діни қызметі де сақталды дегенді білдірмейді.

Семейдің посткеңестік қауым мекемелері

«Мицва» қауымдастығының архивтік сайты посткеңестік кезеңде Семипалатинскіде еврей мәдени орталығы, кітапхана және 2004 жылдан бастап «Хэсэд Полина» филиалы жұмыс істегенін көрсетеді. Архив парақтары бұл мекемелердің бәрі 2026 жылы да жұмысын жалғастырып отырғанын растамайды.

Қаланың діни жағдай туралы қазіргі парағы Семейдегі жұмыс істейтін діни бірлестіктерді тізіп, жарияланған құрамда иудейлік діни бірлестікті көрсетпейді. Бұл қалада еврейлер, отбасылар, мәдени жад немесе бейресми қауым өмірі жоқ екенін дәлелдемейді. Ол тарихи мәдени орталық пен қазіргі тіркелген діни инфрақұрылымның бірдей емес екенін ғана білдіреді.

Верный / Алма-Ата / Алматы

Верный, Алма-Ата және Алматыда революцияға дейінгі тарих, 1930 және 1940-жылдардағы көші-қон, кеңестік діни өмір және посткеңестік мәдени, әлеуметтік, діни ұйымдар тоғысты.

Соғыс кезіндегі көші-қон және Қарағанды қауымының қалпына келуі

Революцияға дейінгі Семипалатинскіден өзгеше, Қарағандының еврей өмірі тез өскен кеңестік өндірістік өңірде қалыптасты. Адамдарды мұнда жұмыс, соғыс, эвакуация, депортация және Қарағанды лагерь жүйесінің кең ауқымды жағдайлары алып келді.

Жеке естеліктер соғыс жылдарында Қарағандыда эвакуацияланған еврей отбасылары болғанын растайды. Мысалы, кейін Хабадтың елшісі болған Рохель Пинсонның отбасы Ленинградтан қашып, Қарағандыға Песах алдында келген. Оның естеліктері соғыс кезіндегі қаланың ауыр азық-түлік жағдайын сипаттайды.

Рохель Пинсонның естеліктері бір отбасының жолын сипаттайды және Қарағандының еврей тұрғындарының санына демографиялық баға бермейді.

Посткеңестік мекемелер толығырақ құжатталған. «Мицва» архиві «Мириам» еврей мәдени орталығы 1991 жылы құрылғанын хабарлайды. Қалада еврей мерекелерін ашық атап өту 1990-жылдардың басынан тіркелген. Орталық мәдени бағдарламалар мен «Хэсэд Мириамды» біріктіріп, өзін қаланың еврей ұйымдарын қамтитын ортақ құрылым ретінде сипаттаған.

Архив «Мириамның» 1990-жылдардағы құрылымын сипаттайды. Қаланың қазіргі ұйымдық көрінісі кейін қалыптасты.

Қарағандының қазіргі діни мекемелері бөлек расталады

Мемлекеттік тізілім мен Chabad каталогтары қаланың қазіргі діни инфрақұрылымын растайды.

Міндетті талаптардың мемлекеттік тізілімінде «Қарағанды облысының еврей қауымы» жергілікті діни бірлестігі бар. Chabad халықаралық каталогы да Қарағандыдағы орталықты көрсетіп келеді. Қазақстан Хабадының 2024 жылғы шолуы қаланы желінің Қазақстандағы жеті орталығының қатарына қосады.

Құжаттар бұл атаулардың бәрі 1991 жылдан үздіксіз жұмыс істеген бір заңды тұлғаға қатысты екенін анықтауға мүмкіндік бермейді.

Шымкенттің кеңестік, посткеңестік және қазіргі еврей өмірі

Дүниежүзілік еврей конгресі Чимкентті кеңес кезінде синагога жұмыс істеген қалалардың қатарына жатқызады. Кейінгі посткеңестік тарихы толығырақ құжатталған.

«Мицва» қауымдастығының архиві Шымкенттің еврей мәдени орталығы 1989 жылы тіркелгенін хабарлайды. Оның құрамында еврей мәдениеті бағдарламалары, жексенбілік мектеп, иврит оқыту, кітапхана және әлеуметтік көмек жұмыс істеген. Бөлек каталог «Хэсэд Шимонды», еврей қауым орталығын, мәдени орталықты және діни қауымды сол кезеңдегі қалалық ортаның дербес бөліктері ретінде тізеді.

Шымкенттің қазіргі діни қауымы

Қаланың діни бірлестіктер туралы ресми тізімі «Шымкент қаласының еврей қауымы» жергілікті діни бірлестігін қамтиды. Жарияланған мәліметте Бекет батыр көшесіндегі мекенжай көрсетілген.

Шымкенттің діни қауымының 2018–2024 жылдардағы дамуы

2018 жылы қалаға Хабад елшілері Мордехай және Шошана Морозовтар келді. Chabad.org бұрыннан бар шағын еврей ортасын сипаттайды. Жаңа діни инфрақұрылым осы ортада кеңейе бастаған.

2024 жылғы 9 шілдеде Шымкенттің алғашқы қалалық миквасы «Мей Элазар» ашылды. Жарияланым орталықпен мінәжат қызметтерін, ересектерді оқытуды және қауым бағдарламаларын байланыстырады.

Chabad.org орталық жұмыс істейтін базада 200-ден астам еврей барын айтады. Бірақ бұл санды Шымкенттің еврей халқының мемлекеттік саны ретінде пайдалануға болмайды. Ол – қауым ұйымының өз аудиториясына берген бағасы.

Шымкент туралы дереккөздер діни ұйымды, Хабад орталығын және микваны сипаттайды. Орталық бағдарламаларының қамту ауқымы қаланың демографиялық статистикасын алмастырмайды.

Қызылордада тарихи дереккөздер синагоганы сипаттайды, ал қазіргі қауымның тіркелуі расталмаған

Дүниежүзілік еврей конгресі Қызылорданы кеңес кезінде заңды синагога болған қалалардың қатарына жатқызады. Қызылорда облысы Леви Ицхак Шнеерсонның тарихымен де байланысты. Ол Алма-Атаға көшуге мүмкіндік алғанға дейін Чиилиде, қазіргі Шиеліде жер аударуда болған.

Қызылорданың 2025 жылғы есебінде жеті конфессияның 32 діни бірлестігі тізілген. Олардың ішінде ислам, православие, католицизм, баптизм, пятидесятниктік, пресвитериандық және Иегова куәгерлері аталған. Бұл қалалық тізімде иудаизм көрсетілмеген.

Жарияланған тізім халықтың этностық құрамын емес, тіркелген діни бірлестіктерді көрсетеді. Кеңестік синагога туралы мәлімет оның қазір жұмыс істеп тұрғанын өздігінен растамайды.

Қызылорда естеліктерде және кеңестік синагога тарихында

Эстер Маркиш «Столь долгое возвращение» кітабының 18-тарауында 1950-жылдардағы Кзыл-Орданы бір-біріне көмектескен дәрігерлер, мұғалімдер мен отбасылар арқылы сипаттайды. Олардың арасында дәрігер Теймураз Долидзе, оның әріптесі Эди Похис және Раутенберг жұбы аталған. Луи рентгенолог дәрігер болып жұмыс істеген, ал Лотта неміс тілін оқытқан.

Сол естелікте еуропалық және бұхаралық еврейлерге арналған, дәлізбен бөлінген екі мінәжат бөлмесінің сипаттамасы сақталған. Келген адамдарды кезекпен қондыру әдеті де сипатталады. Естелік бұл бөлмелердің қазіргі жұмысын немесе бүкіл қауымның санын растамайды.

Эстер Маркиш кітабының 18-тарауы

Павлодардың мәдени орталығы, әлеуметтік жұмысы және діни қауымы

Дереккөздер «Мерказдың» қалыптасуының бірнеше кезеңін сипаттайды. Алғашқы кездесулер мен қатысушылардың бірігуі 1990 жылға жатады. Ұлттық-мәдени орталық 1991 жылы құрылып, 1993 жылы ресми тіркелген. Орталық мәдениетпен, тілмен және дәстүрлермен айналысып, көшіп кеткен жерлестерімен байланысын сақтаған.

Әлеуметтік «Хэсэд Рахель» 2000 немесе 2001 жылы қалыптасқан. Дереккөздер оның дербес жұмысы басталған нақты жыл жөнінде келіспейді. Синагога 2001 жылғы қыркүйекте ашылған. Мәдени орталық, қайырымдылық бағдарламалары және діни ұйым бір мекеме емес.

2025 жылғы 22 мамырдағы облыстық діни бірлестіктер тізімі Сәтбаев көшесі, 162 мекенжайындағы «Павлодар облысының еврей қауымының» басшысы ретінде Шимон Аштың атын көрсетеді. Хабад оны орталықтың раввині деп атайды. Тізілім деректерін жинақтайтын сервисте сол заңды тұлға үшін Александр Плинер көрсетілген. Бастапқы үзіндісіз мұның басшы ауысуын, діни және заңдық міндеттердің айырмасын немесе деректердің сәйкессіздігін білдіретінін анықтау мүмкін емес.

Өскеменнің тарихи мұрасы, мәдени және діни өмірі

Өскеменнің қала жоспарында белгіленген тарихи зираты мен Ушановское зиратындағы құлпытастар бөлек нысандарға жатады. Посткеңестік тарихта да «Сион» мәдени бастамасы, Еврей қауым орталығы, «Хэсэд Фаинаның» әлеуметтік жұмысы және 2009 жылы ашылған синагога бөлек қарастырылады.

Мәдени бірлестіктің институционалдық карточкасы, қайырымдылық филиалы туралы мәлімет және діни орталықтың өз сипаттамасы растаудың әртүрлі деңгейін береді. Кейбір дата, басшы және мекенжай жөніндегі мәліметтер сәйкес келмейді. Ескі бағдарламалар қазіргі қызмет кестесі емес.

Қостанайдың соғыс кезіндегі тағдырлары, мәдени өмірі және синагогасы

Қостанай тарихы ертедегі еврей қатысуын, соғыс кезіндегі өмірбаяндарды, мәдени орталықты, Хэсэдті және діни инфрақұрылымды қамтиды. Әдебиетші Липе Резниктің тағдыры мен режиссер Ефим Лишанскийдің жұмысы қазіргі синагога ғимараты пайда болғаннан әлдеқайда ертерек кезеңге жатады (ОРТ энциклопедиясы Липе Резник туралы, Қазіргі Украина энциклопедиясы Лишанский туралы).

Синагоганың ашылуы және кейін мінәжаттың қайта басталуы туралы хабарлар үздіксіз жұмысты растамайды. Дереккөздер алғашқы мәдени орталықты және «Мишпаханың» тіркелуін бөлек сипаттайды. Заңды тұлғалардың құқықтық сабақтастығы анықталмаған («Наша Газета» синагоганың ашылуы туралы, «Костанайские новости» синагога туралы, «Мишпаха» орталығының карточкасы, бұрынғы еврей орталығының карточкасы).

Ескі қауым каталогы Рудный мен Лисаковскіні атайды, ал Хабадтың кейінгі материалы Рудныйдағы көшпелі бағдарламаны құжаттайды. Бұл әр қалада жеке синагога бар дегенді білдірмейді («Мицва» архиві Қостанай облысы туралы, ChabadInfo Рудныйдағы бағдарлама туралы).

Астананың еврей тарихы астана мәртебесінен бұрын басталған

Ақмоланың революцияға дейінгі кезеңі 1866 жылғы мінәжат үйі туралы куәліктер, 1895 жылғы өтініш және 1897 жылғы санақ арқылы қалпына келтіріледі. Астананың еврей тарихын посткеңестік кезеңнен бастауға болмайды.

Посткеңестік инфрақұрылым біртіндеп дамыды. «Алеф» 1993 жылы, астана көшірілгенге дейін пайда болды. Одан кейін кітапхана, қауым орталығы және Хэсэд дамыды. Діни қауымның қазіргі тіркелу тарихы 1999 жылға жатады, ал «Бейт Рахель» 2004 жылы ашылды.

«Мицваның» ескі каталогтары посткеңестік әлдеқайда кең картаны көрсетеді

«Мицва» қауымдастығының архив парақтары мәдени орталықтарды, «Хэсэдтерді», кітапханалар мен қауым бағдарламаларын қазір діни инфрақұрылымы ерекше байқалатын қалалардан тыс жерлерде де құжаттайды.

Архив Петропавлды, Көкшетауды, Таразды, Ақтөбені, Оралды, Семипалатинскіні, Өскеменді, Талдықорғанды және басқа қалаларды қамтиды.

Мысалы, архивте мына даталар берілген.

• Петропавлдағы Солтүстік Қазақстан еврей мәдени орталығы өзінің құрылуын 1992 жылғы 25 қыркүйекке жатқызады;
• Көкшетаудағы «Хатиква» өзінің құрылуын 1993 жылға жатқызады;
• Ақтөбедегі «Шалом» өзінің құрылуын 1996 жылғы қаңтарға жатқызады;
• Тараздағы «Шиват-Цион» өзінің құрылуын 1998 жылғы желтоқсанға жатқызады.

Бұл парақтарда ескі телефон кодтары, басшылардың аты-жөндері және 2000-жылдардың басындағы бағдарламалар жиі сақталған. Олар қазіргі қызметтер каталогы емес, тарихи куәліктер ретінде қолданылады.

Мәдени және діни ұйымдар әртүрлі желі құрады

2025 жылдың бірінші тоқсанындағы мемлекеттік есеп жеті иудейлік діни бірлестік пен алты синагоганы тіркейді. Бұлар – белгілі кезеңдегі әкімшілік көрсеткіштер, оқылған күнге автоматты түрде жаңартылған сипаттама емес.

2024–2026 жылдар аралығында Chabad жеті қаладағы орталықтар туралы хабарлады. Тізімге Алматы, Астана, Павлодар, Қостанай, Өскемен, Қарағанды және Шымкент кіреді.

Хабадтың жеті орталығы тіркелген жеті иудейлік бірлестікпен сәйкес келеді немесе әр орталықтың жеке ғибадат ғимараты бар деп қорытынды жасауға болмайды. Мемлекеттік көрсеткіш заңды тіркелген діни бірлестіктер мен ғибадат ғимараттарын санайды. Chabad өз орталықтары мен елшілерінің желісін жүргізеді.

Мекемелердің жоғалуы да қала тарихының бір бөлігі

Семей мен Қызылордада тарихи инфрақұрылым және қазіргі конфессиялық көрініс сәйкес келмейді.

Бір қалада ескі синагога ғимараты сақталған, бірақ қазіргі ресми діни бірлестіктер тізімі иудейлік қауымды көрсетпейді. Екіншісінде кеңестік синагога тарихи құжатталған, алайда қаланың қазіргі конфессиялық тізімінде де иудаизм жоқ.

Мекемелер желісінің жоғалуы, өзгеруі немесе қысқаруы жаңа орталықтың не микваның ашылуы сияқты тарихтың бір бөлігі.

Қысқаша

• Семей. Қазақстандағы ең ерте еврей тарихтарының бірі осында құжатталған және бұрынғы синагога ғимараты сақталған. Ескерткіштің мемлекеттік датасы 1856 жыл синагоганың ашылуы туралы архивтік 1913 жылмен сәйкес келмейді. Айырмашылықты бөлек салыстыру қажет.
• Алматы. Қаланың еврей тарихы революцияға дейінгі, кеңестік және посткеңестік кезеңдерді қамтиды. Бұл тарихтың бір бөлігі Леви Ицхак Шнеерсонмен байланысты.
• Қарағанды. Қала тарихы соғыс кезіндегі көші-қонмен және кеңестік индустрияландырумен байланысты. «Мириам» мәдени орталығы 1991 жылы құрылған. Қазір тіркелген діни қауым мен Хабад орталығы расталған.
• Шымкент. Дереккөздер қаланың кеңестік діни тарихын, 1989 жылы тіркелген мәдени орталықты және қазіргі тіркелген қауымды сипаттайды. Хабад мұнда 2018 жылдан жұмыс істейді, ал алғашқы қалалық миква 2024 жылы ашылды.
• Қызылорда. Дереккөздер кеңестік синагоганы құжаттайды, бірақ қаланың қазіргі діни бірлестіктер тізімінде иудаизм көрсетілмеген.
• Павлодар. Кездесулер мен өзін-өзі ұйымдастыру 1990 жылы басталды. «Мерказ» 1991 жылы құрылып, 1993 жылы тіркелді. Синагога 2001 жылы ашылды. Қазіргі заңдық басшылық туралы деректер сәйкес келмейді.
• Өскемен. Тарихи мұра, мәдени, әлеуметтік және діни өмір бөлек берілген.
• Қостанай. Қаланың тарихы соғыс кезіндегі өмірбаяндарды, мәдени және қайырымдылық өмірді, синагоганы және өңірлік бастамаларды біріктіреді. Ұйымдардың құқықтық сабақтастығы бөлек мәселе болып қалады.
• Астана. Ақмоланың еврей тарихы астана кезеңінен бұрын басталған. Астанадағы Хабадтың «Бейт Рахель» кешені 2004 жылы ашылды.
• 2025 жылдың бірінші тоқсаны. Мемлекеттік есеп жеті иудейлік діни бірлестік пен алты синагоганы тіркейді. Ол еврейлер тұратын немесе мәдени бағдарламалар жұмыс істейтін барлық қаланы қамтымайды.