Қостанай еврейлерінің тарихындағы соғыс тағдырлары, мәдени орталық және синагога

2009 жылға дейінгі Қостанайдың еврей өмірі

Ресей еврей энциклопедиясы Қустанайға еврейлердің алғаш қоныстануын отставкадағы солдаттармен байланыстырады, XIX ғасырдың соңындағы тігін және аяқкиім шеберханаларын, сағат жөндеуші Исай Шорды атайды. 1910 жылға қатысты анықтамалықта еврей текті 17 тұрғын көрсетілген. Бұл кезең туралы жарияланымдарда жергілікті синагога, мектеп немесе зират сипатталмаған (Ресей еврей энциклопедиясының Қостанай туралы мақаласы).

Липе Резниктің әдеби мұрасы және Қустанайдағы соңғы жылдары

1890 жылдан 1944 жылға дейін өмір сүрген ақын, драматург және аудармашы Липе Резниктің тағдыры Қостанайды XX ғасырдың еврей мәдениетімен байланыстырады. Орыс тіліндегі деректерде Липа деген есім нұсқасы да кездеседі. Электрондық еврей энциклопедиясы оны Киевтің әдеби ортасымен, идиш пен әдебиет оқытумен, театр және аудармамен байланыстырады. Қайтыс болған жері Қустанай деп көрсетілген (ОРТ энциклопедиясының Липе Резник туралы мақаласы).

Биробиджандағы Шолом-Алейхем атындағы облыстық ғылыми кітапхана Резниктің эвакуацияда жүріп 1944 жылғы 5 сәуірде қайтыс болғанын нақтылайды. Қустанай оның өмірбаянындағы соңғы қала болды (Шолом-Алейхем кітапханасының Резник туралы материалы).

Yiddish Book Center цифрлық жинағында Гофманның «Жаңғақ шаққыш пен Тышқандар патшасы» шығармасының идиш тіліндегі Ḳnaḳnisl un moyznḳeyser атты басылымы бар, каталогта Резниктің есімі көрсетілген. Кітап Киевте «Культур-Лиге» баспасынан 1922 жылы шыққан (Yiddish Book Center каталогы).

Ефим Лишанский соғыс кезіндегі Қустанайда жұмыс істеді

Қустанайда режиссёр және педагог Ефим Яковлевич Лишанский жұмыс істеді. Ол 1905 жылы туып, 1982 жылы қайтыс болды. Оның Қостанайдағы жұмысы Ресей еврей энциклопедиясында аталған. Украинаның «Енциклопедія Сучасної України» анықтамалығында ол Юхим Якович Лішанський деп берілген және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Қустанай театрларында жұмыс істегені тәуелсіз расталған (Ресей еврей энциклопедиясының Лишанский туралы мақаласы, «Енциклопедія Сучасної України» Лишанский туралы).

Соғысқа дейін Лишанский Киевтің театр және музыка ортасында жұмыс істеген; соғыстан кейін Киев консерваториясында көп жыл сабақ берген. Қустанай оның соғыс жылдарындағы жұмыс орындарының бірі болды. Украин анықтамалығы бұл кезеңді бір театрмен шектемей, басқа қалаларды да атайды («Енциклопедія Сучасної України» Лишанский туралы).

Лондон отбасындағы жұмыс, мектеп және Киевтен келген хаттар

Яд Вашемнің иврит тіліндегі экспозициясы Қостанайдың тағы бір тарихын қалпына келтіреді. 1941 жылы Розалия Лондон ұлы Феликспен бірге Киевтен Актюбинскке (Ақтөбеге) эвакуацияланды; жыл соңына қарай Феликстің әжесі Аннамен бірге Қостанайға көшті. Мұнда Розалия жұмыс істеді, Феликс оқыды, ал Анна баланы күтуге көмектесті. Отбасы Киевте қалған туыстарының хаттарын сақтады.

Қазақстандағы кезең Израильге эмиграцияға дейін жалғасқан жоқ. 1943 жылы отбасы Харьковқа оралып, 1944 жылы Киевке көшті. Феликс отбасымен және оның анасы Розалия Израильге 1991 жылы көшті; Феликс отбасылық фотосуреттер мен құжаттарды Яд Вашемге 2017 жылы тапсырды (Яд Вашемнің Лондон және Ашкенази отбасылары туралы материалы).

Кеңестік кезеңдегі Қостанайдың еврей отбасылары

Ресей еврей энциклопедиясы келтірген соғыстан кейінгі статистикалық мәліметтерде Қустанайда 1959 жылы 399, 1970 жылы 374 және 1979 жылы 316 еврей болғаны көрсетілген (Ресей еврей энциклопедиясының Қостанай туралы мақаласы).

Демографиялық деректер кімнің эвакуациямен немесе жұмысқа келгенін, кімнің қалада туғанын және кімнің діни өмірге қатысқанын ашып көрсетпейді. Олар жергілікті синагоганың үздіксіз жұмысын да анықтамайды.

Мәдени орталық пен Хэсэд 2009 жылғы ғимараттан бұрын пайда болды

Ресей еврей энциклопедиясы еврей мәдени орталығының жұмысын 1993 жылдан бастайды (Ресей еврей энциклопедиясының Қостанай туралы мақаласы).

«Мицва» архиві мәдени орталықты, Хэсэдті, «Сохнут» бағдарламаларын үйлестіруді және жастар клубын бөлек атайды. Жергілікті ұйымдардың JDC / «Джойнтпен» ынтымақтастығы 1998 жылмен, қайырымдылық орталығы жұмысының басталуы 2002 жылдың басымен даталанған («Мицва» архивінің Қостанай облысы туралы бөлімі).

Мәдени орталықтың Алтынсарин көшесіндегі Достық үйінде орны болған. Хэсэдтің тарихи карточкасында тамақпен қамтамасыз ету, үйдегі күтім, медициналық көмек, кітапхана, еріктілік, әйелдер және музыка клубтары аталады («Мицва» архивінің мәдени орталық туралы беті, «Мицва» архивінің Қостанай Хэсэді туралы беті).

Бір басшы бірнеше ұйымды байланыстыруы мүмкін еді

2006 жылғы наурызда Қостанай қауымының жиналысы туралы хабар Пётр Рубинштейннің мәдени орталық төрағасы болып сайланғанын тіркеді. Ол сол кезде Хэсэдті басқарып жүрген. Жиналыста кеңес пен тексеру комиссиясы да сайланды (Jewish.ru төрағаның сайлануы туралы).

«Бульвар» кафесіндегі Пурим мерекесінде балалар мен ересектер қойылымға қатысты. Флейта, гитара және саксофон ойнады (Қостанайдағы Пурим, 2011).

«Бейт Рахель» Хабад синагогасы 2009 жылғы 2 шілдеде ашылды

Жаңа синагога Қостанайда 2009 жылғы 2 шілдеде ашылды. Датаны дәл сол күні жарияланған ҚазАқпарат пен жергілікті «Наша Газета» хабарлары растайды. ҚазАқпарат облыстық баспасөз қызметіне сілтеме жасап, ғимарат аумағын 893 шаршы метр деп көрсеткен (ҚазАқпарат синагоганың ашылуы туралы, «Наша Газета» синагоганың ашылуы туралы).

«Наша Газета» атауды құрылысты қаржыландырған Александр Машкевичтің анасын еске алумен түсіндірген. Ашылу туралы кейінгі газет материалында күтілген раввин Леви әлі қалаға келуге тиіс болғаны да айтылған («Наша Газета» синагоганың ашылуы туралы, «Наша Газета» синагога туралы).

«Мицва» есебінде даталар сәйкес келмейді. Тақырыпта 2 шілде, алғашқы сөйлемде 2 маусым көрсетілген. Ашылған күні жарияланған газет хабарлары 2 шілдені атайды («Мицва» архиві синагоганың ашылуы туралы).

Ашылғаннан кейінгі синагоганың үздіксіз жұмысын дереккөздер растамайды

«Костанайские новости» газетінің 2016 жылғы 1 тамыздағы репортажында Менахем Залмановтың әйелі Дворамен келгені және алты жылдық үзілістен кейін дұғалардың қайта басталғаны сипатталған. Бұл – журналистің нақты күндегі куәлігі. Ол жұмыстың тоқтаған күнін, үзілістің себебін немесе діни ұйымның заңды жабылғанын анықтамайды («Костанайские новости» синагога туралы).

Кошер ет Алматыдан жеткізілген, ал Двора нанды өзі пісірген («Костанайские новости» синагога туралы).

2019 жылғы қыркүйекте синагога «Наша Газета» алаңында он жылдығын тойлау туралы әңгіме жариялады. Бұл – ғимараттың ашылу мерейтойы, қаладағы мәдени және әлеуметтік қызметтің басталған күні емес (Синагоганың он жылдығы, «Наша Газета»).

Рубинштейннен кейін басшылық өзгеріп, «Мишпаха» атауы пайда болды

El.kz-тің 2019 жылғы 11 наурыздағы қазақ тіліндегі жарияланымы Пётр Рубинштейннің 2018 жылғы желтоқсанда қайтыс болғанын, ал этномәдени бірлестіктің жаңа төрағасы Вадим Чашков болғанын хабарлады. Мәтінде Вадим Чашков жаңа басшы, 2004 жылдан бері қауым өмірінің қатысушысы, еврей репертуарын, джаз және эстрада шығармаларын орындаған музыкант ретінде таныстырылған (El.kz төрағаның ауысуы туралы).

Ашық тізілім агрегаторында «Мишпаха» Қостанай облыстық еврей орталығы деген ұйым бар. Онда тіркелген күні 2025 жылғы 23 қыркүйек, БСН-і 250940027341, басшысы Вадим Чашков деп көрсетілген («Мишпаха» орталығының карточкасы).

Бұрынғы Қостанай облыстық еврей орталығының бөлек карточкасында басқа БСН – 111140019326 және тіркелген күні 2011 жылғы 29 қараша көрсетілген. Онда Пётр Рубинштейн әлі аталады, бірақ 2019 жылғы хабар оның қайтыс болғанын және төрағаның ауысқанын тіркеген (Бұрынғы еврей орталығының карточкасы, El.kz төрағаның ауысуы туралы).

Бұрынғы орталық пен «Мишпаханың» БСН-дері және тіркелген күндері әртүрлі. Чашков туралы жарияланым жеке байланысын растайды, бірақ қолжетімді құжаттар құқықтық мирасқорлықты анықтамайды.

Қазіргі діни орталық

Chabad Kazakhstan Қостанай орталығында синагога, миква, асхана, кітапхана, балалар клубы және кошер дүкенін атайды. Командасы ретінде раввин Менахем Мендел Залманов, Менди деген атпен де белгілі, және оның әйелі Двора көрсетілген. Хабадтың халықаралық каталогында Қостанай орталығының бөлек карточкасы да бар (Chabad Kazakhstan Қостанай орталығы туралы, Хабад каталогының Қостанай орталығы туралы беті).

Chabad Kazakhstan жұмыс істеп тұрған орталық пен оның қызметтерін сипаттайды; «Мишпаханың» тізілім карточкасы бөлек этномәдени заңды тұлғаға қатысты.

Қостанай облысының қауым материалдарындағы Рудный мен Лисаковск

«Мицваның» ескі облыстық бөлімінде Қостанаймен қатар Рудный мен Лисаковск еврей қауымдары аталған. Архивтік бөлім бұл қалалардағы мекемелердің қазіргі құрамын растамайды («Мицва» архивінің Қостанай облысы туралы бөлімі).

ChabadInfo 5787 жылғы Рош ха-Шана мен тишрей айының мерекелеріне 2026 жылдың күзінде дайындық туралы әңгіме жариялады. Кездесу Қостанай раввині Менахем Мендел Залмановтың бастамасымен өтті. Басылымның мәліметінше, қатысушыларға мерекелік әдет-ғұрыптар түсіндіріліп, үйде тойлауға арналған жиынтықтар мен балалар материалдары таратылды; Хабад өкілдері жекелеген тұрғындардың үйіне де барды (ChabadInfo Рудныйдағы бағдарлама туралы).

Жарияланым Қостанай қауымының Рудныйдағы көшпелі жұмысын растайды. Онда қаладағы еврей халқы есептелмеген және бөлек синагоганың немесе дербес заңды тұлғаның бар екені расталмаған.