Семейдің еврей мұрасы

Семейдің еврей қауымы архив және отбасы құжаттарында

Қазақстанның көптеген қаласында еврей тарихы жекелеген есімдер, кейінгі анықтамалықтар, естеліктер және посткеңестік ұйымдар туралы мәліметтер арқылы қалпына келтіріледі. Семипалатинскіде дереккөздер қоры ерекше мол.

Шығыс Қазақстан облыстық сәулет-этнографиялық және табиғи-ландшафтық музейінің зерттеушілері революцияға дейінгі мерзімді басылымдармен, Қазақстанның Орталық мемлекеттік архивінің қорларымен, Қазіргі заман тарихын құжаттандыру орталығының құжаттарымен, зират кітаптарымен және отбасы архивтерімен жұмыс істеген. Бұл материалдар қауым мекемелерін, олардың мүшелерін және 1930-жылдардың басында ұйымдасқан діни өмірдің таратылуына әкелген билік шешімдерін сипаттайды.

Тарихи діни қауым, қазіргі мәдени орталық және Хэсэд әртүрлі ұйымдарға жатады. Бұрынғы синагога ғимарат ретінде сақталған.

XIX ғасырдың екінші жартысында қауым құжаттарда көріне бастады

Шығыс Қазақстанның еврей диаспорасының қалыптасуы туралы зерттеуде Семипалатинск облысының әскери губернаторының деректері келтірілген. 1870 жылы облыста 77 еврей тіркелген, олардың 63-і Семипалатинскінің өзінде тұрған.

Кейінгі статистикалық есептер күрт өзгереді. Зерттеушілер 1885 жылы Семипалатинскіде 17 иудей болғанын, ал 1887 жылы 281 адам болғанын көрсетеді. Ресей империясының 1897 жылғы алғашқы жалпы санағы Семипалатинскіде иудей дінін ұстанатын 182 адамды тіркеген.

Әртүрлі жылда әкімшілік есептер мен санаттар әртүрлі болғандықтан, бұл көрсеткіштер бірыңғай демографиялық қатар құрмайды. Олар XIX ғасырдың екінші жартысында Семипалатинскіде еврей тұрғындары болғанын растайды.

Музей зерттеушілері пайдаланған анықтамалық дереккөз 1895 жылға қарай жеті ұл оқыған еврей мектебі туралы да хабарлайды. Бұл XX ғасырдың басындағы үлкен синагога салынғанға дейін қалада мінәжат үйі болғаны туралы куәліктерді жанама түрде қолдайды.

Алғашқы мінәжат үйі куәліктерде сипатталған, бірақ архивтік растау жоқ

Н. В. Крутова қазіргі Бейсеитов көшесі, 51 мекенжайындағы ғимаратты сипаттайды. Көше бұрын Белинский, одан бұрын Дальняя деп аталған. Семипалатинск қауымы мүшелерінің естеліктеріне сәйкес, алғашқы еврей мінәжат үйі дәл осында болған.

2000-жылдардың ортасында зерттеуші ғимаратты әлі де көріп шыға алған. Оның иелері Арон-Кодешке арналған қуыс пен әйелдер балконына шығатын баспалдақ туралы айтқан. Кеңестік онжылдықтарда мұнда туберкулез диспансері болған. Кейін ғимаратта банк орналасқан.

Крутова ғимараттың бастапқыда мінәжат үйі болғанын тікелей растайтын архив құжатын таппаған. Дәлелдер қала тұрғындарының ауызша жадына, сәулет бөлшектеріне және XIX ғасырдың соңында еврей мектебі болғаны туралы жанама куәлікке негізделген.

Музейлік зерттеу ғимаратты банк ретінде тіркейді. Қолжетімді дереккөздерде оның 2000-жылдардың ортасынан кейінгі қызметі туралы мәлімет жоқ.

«Еврей қатары» және үлкен синагога

Басқа ғимарат әлдеқайда жақсы құжатталған. Ол қазіргі Алаш Қозбағаров көшесі, 16 мекенжайында, Ибраев көшесімен қиылыста орналасқан. Көше тарихта Локтевская, кейін Октябрьская деп аталған.

Музейлік зерттеу қала тұрғындары бұл ауданды «еврей қатары» деп атағанын көрсетеді. Қаланың иудей тұрғындарының едәуір бөлігі осында шоғырланған. Жаңа үлкен синагога да осында салынған.

Архивтік зерттеу «Семипалатинские областные ведомости» басылымына сүйенеді. Жаңадан салынған синагога қасиеттелгеннен кейін еврей қоғамы императорға жеделхат жіберген. Император сарайы министрінің осы жеделхатқа жауабы 1913 жылғы 17 қыркүйекпен даталанған. Осы және басқа материалдарға сүйенген зерттеуші синагоганың салынуы мен ашылуын нақты 1913 жылға жатқызады.

Бұрынғы синагога 1856 немесе 1913 жылға жатқызылады

Абай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің қазіргі мемлекеттік тізімі Қозбағаров көшесі, 16 мекенжайындағы нысанды «спорт мектебі (бұрынғы синагога)» деп тіркеп, 1856 жылға жатқызады. Қаланың ескерткіштер туралы парағы да сол датаны қайталайды.

Сонымен бірге революцияға дейінгі баспасөз бен Семипалатинск қорларына негізделген архивтік зерттеу Локтевская көшесінде 1913 жылы жаңадан салынған синагога туралы айтып, оны кейін спорт нысаны болған ғимаратпен байланыстырады.

Қолжетімді дереккөздер 1856 және 1913 жылдар деген даталардың бір ғимаратқа қатысты екенін түсіндірмейді. Айырмашылықтың даталау қатесіне, ертеректегі ғимараттың қайта салынуына немесе әртүрлі мінәжат үйлері тарихының араласуына байланысты екенін де анықтамайды.

Дереккөздер екі бөлек датаны келтіреді.

Ресми мемлекеттік тізілім сақталған ғимаратты 1856 жылға жатқызады. Архивтік зерттеу жаңадан салынған синагоганың 1913 жылы ашылғанын құжаттайды. 1856 және 1913 жылдар әзірге дереккөздер арасындағы қайшылық болып қалады. Олардың байланысын анықтау үшін сәулет және архив деректерін салыстыру қажет.

Жаңа синагоганың раввині кім болды?

Зерттеу жаңа Семипалатинск синагогасының алғашқы құжатталған раввині ретінде Кива Ицкович Рабиновичті атайды.

Рабинович дәріханашының көмекшісі болған, Семипалатинск дәріханаларында жұмыс істеген, парфюмерия мен косметика саудасымен айналысқан, қайырымдылыққа қатысқан және алқаби болуға құқығы бар адамдар тізімінде кездескен. 1914 жылғы «Памятная книжка Семипалатинской области» оны еврей мінәжат үйінің раввині деп көрсеткен.

1915 жылғы мамырда Рабинович демалысқа кеткенде діни ұстаз міндетін Хацкель Фабрикант атқарған. 1912 жылғы ертеректегі дереккөз Мовша Абрамович Гильфандты еврей қоғамының «ғалымы және ұстазы» міндетін атқарушы деп атайды.

Дереккөздер діни және білім беру қызметін атқарған басқа «ғалым еврейлерді» де атайды.

1915 жылдың ортасынан кейін Рабиновичтің Семипалатинскідегі құжатталған өмірбаяндық желісі үзіледі. Зерттеу оның кейін қызметіне қайтқанын анықтамайды.

Революциядан кейін қауым өмірін жалғастырды

Синагога 1917 жылдан кейін бірден жабылған жоқ.

1921 жылы қауым кеңестік қайта тіркеуден өтіп, ғимаратты пайдалану туралы шарт жасасты. 1922 жылы діни құндылықтарды алып қою науқаны кезінде синагогадағы Тора шиыршықтарының күміс әшекейлері алынған.

1930 жылғы маусымда діндарлар қайтадан тіркелуге құжат тапсырған. Өтініште 60 азаматтың Семипалатинскіде «Еврей қауымы» деп аталатын еврей діни қауымын құруды шешкені тікелей айтылған.

Сақталған мүшелер тізімінде жұмысшылар, қолөнершілер, арбакештер, етікшілер, ағаш ұсталары, қызметкерлер, үй шаруасындағы әйелдер, фотограф және қалпақ шебері аталады. Қатысушылардың жасы 22-ден 85-ке дейін болған.

1932 жылғы оқиғаларды айларға дейін қалпына келтіруге болады

1932 жылғы сәуірде билік қауымды қайта тіркеуді және ғимаратқа жаңа шарт жасауды тағы талап еткен.

28 маусымдағы акт синагогаға айына шамамен сегіз рет, орта есеппен 15 адам келгенін тіркеген. Сенбіде мінәжат екі рет өткен. Сол кезде қауым кеңесі мен тексеру комиссиясы сайланбаған еді.

Жазда әртүрлі қалалық ұжымдардың жиналыстары үш діни ғимаратты алып қоюды талап еткен қарарлар қабылдай бастады. Тізімге синагога, православ соборы және мешіт кірді.

Тамыз бен қыркүйекте қалалық кеңес синагоганы жабу туралы өтініш білдіріп, ғимаратты кітапханаға пайдалануды ұсынған.

1932 жылғы 2 қазанда Октябрьская көшесі, 36 мекенжайындағы мінәжат үйін мөрлеу туралы акт жасалған.

Одан кейін діндарлар Йом-Кипур кезінде басқа бөлмеде болса да жиналуға рұқсат сұраған. Өтінішке қол қойғандардың арасында Рувим Зускович Мостинский аталады. Оның отбасы кейін ескі зират кітабын сақтаған.

1932 жылғы 20 қарашада билік синагоганы тарату және ғимаратты қалалық орталық кітапханаға беру жөніндегі комиссия құрған. Мүлікті қабылдау кезінде діни заттардың егжей-тегжейлі тізімі жасалған. Оған ковчег, жеті тармақты шамдал, перде, биіктетілген тұғырлар, люстралар, шырағдандар, орындықтар және басқа заттар кірген. Барлығы 29 позиция тізілген.

1932 жылғы құжаттар синагоганың таратылуымен аяқталған билік шешімдері мен әрекеттерінің ретін тіркейді.

Қауым таратылғаннан кейін ғимарат сақталды

1935 және 1936 жылдары бұрынғы синагога дене шынықтыру үйіне, қалалық клубқа және басқа мекемелерге берілген. Кейін тарихи ғимаратқа қосымша құрылыс жалғанып, мұнда балалар спорт мектебі орналасқан.

2000-жылдардың ортасындағы музейлік зерттеу ғимаратта 1997 жылдан бастап «Батыр» спорт кешені жұмыс істегенін хабарлаған.

Абай облысының қолданыстағы ескерткіштер тізімінде Қозбағаров көшесі, 16 мекенжайындағы ғимарат «Спорт мектебі (бұрынғы синагога)» атауымен жергілікті маңызы бар қала құрылысы және сәулет ескерткіші ретінде сақталған. Ол синагога ретінде пайдаланылмайды. Ескерткіштің болуының өзі жұмыс істейтін діни қауымды растамайды.

Семейдің еврей зиратында 1879 жылдан басталатын жерлеулер табылды

Музейдің экспедициялық жұмысы алғашқы анықталған жерлеулерді 1879 жылға, соңғы жазбаларды 1970 жылға жатқызады. Зерттеушілер зиратты шартты түрде 1879–1945 жылдардағы жерлеулер бар «ескі» және 1945–1970 жылдардағы «жаңа» бөлікке бөледі.

Ал басқа еңбегінде Крутова өзі пайдаланған сақталған зират кітабындағы тіркеу 1892 жылдан басталатынын атап өтеді. Ертеректегі жерлеу құлпытаспен немесе басқа дереккөзбен расталуы мүмкін, ал сақталған кітап кейінгі кезеңнен басталады.

Зират кітабындағы жазбалар бойынша зерттеушілер 361 жерлеуді қалпына келтірген. Көбінің туған және қайтыс болған күндері, қабір қатары мен орны анықталған.

XIX ғасырдың соңындағы мацевалар ең ерте және көрнекті ескерткіштердің қатарына жатады. Оларда иврит және орыс тілдеріндегі жазулар, менора, тақталар және Дәуіт жұлдызы бейнеленген. Сипатталған құлпытастар арасында XIX ғасырдың соңындағы Григорий Лейбович Зеленердің қабірі бар. 1897 жылмен даталанған басқа ескерткіш осы өңір үшін сирек тас саркофаг түрінде жасалған.

Құлпытастар мен зират кітабы есімдерді, тілдерді, әшекей дәстүрін және қаладағы еврей қатысуының ұзақтығы туралы мәліметтерді сақтайды.

Посткеңестік қауым басқа ұйымдық түрде пайда болды

КСРО тарағаннан кейін Семейде жаңа қоғамдық инфрақұрылым пайда болды. Бірақ бұл 1930 жылғы діни қауымның заңдық тұрғыдан қайта қалпына келуі емес.

«Бокер» еврей мәдени орталығы қоғамдық бірлестігі 1992 жылғы 18 наурызда тіркелген. Мемлекеттік ашық деректерді пайдаланатын қазіргі тізілім агрегаторлары оны жұмыс істейтін ұйым ретінде көрсетеді. Басшысы ретінде Илья Владимирович Бароховский аталған.

Этномәдени анықтамалық та «Бокерді» өңірдің еврей ұйымдары қатарында тізеді.

Хэсэд Семей / Семипалатинск бөлек қайырымдылық бағытты құрайды. Қазақстан еврей қауымдары қауымдастығының сайты 2026 жылы оны еврей мәдени орталығымен бірге көрсетіп келеді. Хэсэд директоры ретінде Алевтина Рубан аталған. Сайттағы тарихта 2004 жылы Семипалатинскіде «Джойнттың» қолдауымен «Хэсэд Полина» орталығының филиалы ашылғаны айтылған.

Қазақстан еврей қауымдары қауымдастығының бағдарламалары туралы сипаттамалар мен жаңалықтар архивінің едәуір бөлігі 2000–2017 жылдар аралығына жатады. Бұл парақтың 2026 жылы болуы бұрынғы бағдарламалар, қызметкерлер мен жұмыс тәртібі өзгеріссіз сақталғанын растамайды.

Қазіргі діни қауым қайда?

Қала әкімдігінің 2026 жылғы 20 мамырда жаңартылған ресми парағы жұмыс істейтін 30 діни бірлестік туралы хабарлайды. Олардың ішінде 16 мұсылман, 2 православ, 2 католик және 10 протестант бірлестігі бар. Бұл тізімде иудейлік діни бірлестік жоқ.

«Бокер» мәдени орталығы мен Хэсэд қоғамдық және қайырымдылық қызметке жатады. Олардың болуы тіркелген иудейлік қауымды растамайды.

Қысқаша

• 1870 жыл. Әскери губернатордың статистикасы Семипалатинскіде 63 еврей болғанын құжаттайды.
• XIX ғасырдың соңы. Алғашқы мінәжат үйі болған болуы ықтимал. Бейсеитов көшесі, 51 мекенжайындағы нақты ғимарат негізінен ауызша дәстүрмен және жанама белгілермен расталады.
• 1879–1970 жылдар. Ескі еврей зиратындағы жерлеулердің осы кезеңін музей зерттеушілері анықтаған. Сақталған зират кітабы 1892 жылдан басталады.
• 1913 жыл. Архивтік дереккөздер Локтевская көшесіндегі жаңадан салынған үлкен синагоганың ашылуын құжаттайды.
• 1856 және 1913 жылдар. Қазіргі мемлекеттік тізім Қозбағаров көшесі, 16 мекенжайындағы ғимаратты 1856 жылға жатқызады. Архивтік зерттеу синагоганың ашылуына 1913 жылды көрсетеді. Қайшылық шешілмеген.
• 1914 жыл. Кива Ицкович Рабинович Семипалатинск еврей мінәжат үйінің раввині ретінде құжатталған.
• 1930 жылғы 5 маусым. 60 азамат еврей діни қауымын тіркеуге өтініш берген.
• 1932 жылғы 2 қазан және 20 қараша. Мінәжат үйі 2 қазанда мөрленген. 20 қарашада синагоганы тарату және ғимаратты зайырлы қажеттерге беру рәсімделген.
• 1930-жылдардан бастап. Ғимарат кітапханаға, дене шынықтыруға және басқа қалалық қызметтерге пайдаланылған. Қазір ол бұрынғы синагога және жергілікті маңызы бар сәулет ескерткіші ретінде қорғалады.
• 1992 жылғы 18 наурыз. «Бокер» еврей мәдени орталығы тіркелген.
• 2004 жыл. Арнайы қауым дереккөздері Семипалатинскіде «Хэсэд Полина» орталығы филиалының ашылуын осы жылға жатқызады.
• 2026 жылғы 20 мамыр. Семейдің 30 діни бірлестік туралы ресми тізімінде иудейлік ұйым жоқ.