Қазақстанның еврей зираттары, олардың сақталуы және мәртебесі

Зираттар қауым тарихын қалпына келтіруге көмектеседі

Синагога жабылуы, қайта салынуы немесе басқа мекемеге берілуі мүмкін. Қауым азаюы, басқа жерге көшуі немесе ұйымдық түрін өзгертуі мүмкін. Ал зират қала архивтерінде өзге ізі аз сақталған адамдардың есімдерін, тілдерін, даталарын, отбасылық байланыстарын және діни рәміздерін сақтап қала алады.

Дереккөздерде «зират» сөзі әртүрлі нысанды білдіреді.

Бұл еврейлерді жерлеуге арналған жеке тарихи аумақ немесе үлкен қалалық зираттың еврей бөлігі болуы мүмкін. Кейде жеке зират жойылып, бірнеше мацева басқа қорымның ішінде сақталады. Басқа жағдайда жердің өзінен ештеңе дерлік қалмайды, бірақ қайтыс болғандарды тіркеу кітабы, ескі қала жоспары немесе аумақта құрылыс жүргізілгені туралы куәлік болады.

Жеке зират, қалалық зираттың бөлігі және бірнеше қабір аумағы жағынан ерекшеленеді. Жерлеу даталары бұл жердің қазіргі пайдалану тәртібін анықтамайды. Зират әлі де пайдаланылуы, жабық қорымға айналуы немесе жойылуы мүмкін. Мемлекеттік қорғау нақты нысанға қолданылады. Ол тұтас зират, жеке қабір немесе құлпытас болуы мүмкін.

Семейдің тарихи еврей зираты ең жақсы құжатталған

Шығыс Қазақстан облыстық музейінің 2004 және 2005 жылдардағы экспедициялары зират пен оның ескі құлпытастарын зерттеген. Зерттеуші Нина Крутова сақталған қорымды шартты түрде 1879–1945 жылдардағы жерлеулер бар ескі бөлікке және 1945–1970 жылдардағы жерлеулер бар жаңа бөлікке бөледі. Жерлеуді тіркеу кітабы бойынша 361 жерлеу қалпына келтірілген. Көпшілігінің туған және қайтыс болған күндері, қабір қатары мен орны анықталған.

Бұл жазбалар сақталған тас ескерткіштер санын емес, жерленген адамдарды есепке алады. Жекелеген құлпытастар бұзылған немесе ауыстырылған болуы мүмкін.

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы мацевалар ерекше құнды. Оларда иврит және орыс тілдеріндегі жазулар, Дәуіт жұлдыздары, менора бейнелері және басқа жерлеу рәміздері сақталған. Кейбір ескерткіштер жергілікті көркемдік дәстүрді және Алтай тас қашаушыларының жұмысын көрсетіп, Семипалатинск қаласының тарихы туралы да мәлімет береді.

Зиратқа жаңа жерлеулер шамамен 1970-жылдардың басында тоқтаған. Зерттеулер мен кейінгі қалалық жарияланымдар оны жабық тарихи нысан ретінде сипаттайды.

Қозбағаров көшесі, 16 мекенжайындағы бұрынғы синагога ғимараты жергілікті маңызы бар ескерткіштердің қолданыстағы мемлекеттік тізімінде бар. Тексерілген ескерткіштерді қорғау тізімдерінде еврей зиратына арналған бөлек жазба табылмаған.

Бұрынғы синагоганың қорғау мәртебесі зиратқа автоматты түрде таралмайды.

Семей. Тарихи еврей зираты нақты сақталған. 1879–1970 жылдардағы жерлеулер құжатталған. Музейлік қалпына келтіру 361 жазбаны қамтиды. Тұтас зираттың қорғау нысаны ретіндегі мәртебесін мемлекеттік тізілімдерден тексеру қажет.

Өскеменнің ерте мацевалары қалалық зиратта құжатталған

Шығыс Қазақстан облысының Мемлекеттік архивінде бөлек еврей зираты белгіленген 1906 жылғы қала жоспары сақталған. Музей зерттеушілері оның орнын сол кездегі Телеграфный және Кузнечный тұйық көшелерінің маңына жатқызған. Ескі жоспар бойынша есептелген аумағы шамамен 158 шаршы метр.

Жоспар аумақтың тарихта болғанын растайды, бірақ оның қазір сақталғанын дәлелдемейді.

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында қалалық зираттар өзгерген. Зерттеушілер кейбір еврей қабірлері жаңа жалпы қалалық зиратқа көшірілген немесе кейінгі жерлеулер сонда жалғасқан болуы мүмкін деп болжайды. 2004 және 2005 жылдардағы музей сапарлары ескі Ушанов зиратында басқа дін өкілдерінің қабірлері арасында жекелеген еврей құлпытастарын тіркеген. Бұл – мерзімі белгілі далалық куәлік, 2026 жылғы зерттеу емес.

Музей экспедициясы мұнда мацеваларды, соның ішінде 1879 жылмен даталанған құлпытасты, иврит эпитафиялары, Дәуіт жұлдыздары және менора бейнесі бар тақталарды тапқан. Ерте ескерткіштердің бірі Мойшенің ұлы Авраам Ицхакқа тиесілі. Ол орысша Авраам Добровольский деп көрсетілген.

Рейзаның құлпытасын даталауда қайшылық бар. Музей жарияланымы 5666 жылғы 17 иярды 1895 жылмен сәйкестендіреді, ал күнтізбелік қайта есептеу 1906 жылғы 12 мамырды береді. Жазудың өзін қайта оқымай, қатенің датаны аударуда немесе бастапқы оқуда кеткенін анықтау мүмкін емес. дереккөз 1, дереккөз 2

Тарихта бөлек зират болғанын қала картасы растайды. Музей зерттеуі ескі жалпы қалалық зират ішіндегі еврей құлпытастарын да құжаттаған. Олардың қазіргі жағдайын анықтау үшін жаңа далалық тіркеу қажет.

Өскемен. Қала картасында революцияға дейінгі бөлек еврей зираты белгіленген. Музей зерттеуі Ушанов зиратындағы еврей құлпытастарын тіркеген. Олардың 2026 жылғы қыркүйекте сақталғаны бөлек тексерілмеген.

Алматыдағы келуге болатын еске алу орны және қорғаудағы нысан

Қазақстан Хабадының қазіргі сайты келушілерді Алматының Райымбек даңғылы, 235 мекенжайындағы Орталық зиратына бағыттайды. 1944 жылғы 9 тамызда Алма-Атада қайтыс болған раввин Леви Ицхак Шнеерсон осында жерленген. Райымбек даңғылы, 206Е мекенжайындағы негізгі Хабад орталығынан зиратқа жаяу баруға болады.

Қабір көптен бері халықаралық зиярат орнына айналған. 2020 жылы Jewish Telegraphic Agency және Chabad.org Қазақстан Леви Ицхактың жерленген орнын ұлттық мұра нысандары тізіміне енгізгенін хабарлады. Кейінгі қазақстандық ресми сөздерде де бұл жер елдің ерекше маңызды діни мұрасы ретінде аталады.

Бірақ бұдан Алматының тұтас Орталық зираты немесе оның бүкіл еврей бөлігі дәл сол мәртебені алды деген қорытынды шықпайды.

Орталық зираттың, оның ішіндегі еврей қабірлерінің, Леви Ицхактың қабірінің және қорғаудағы нысанның шекаралары әртүрлі.

Сыртқы каталогтар бұл жерді «Еврей зираты» деп атап, әртүрлі тарихи мекенжай келтіреді. Жергілікті Хабад сайты Райымбек даңғылы, 235 мекенжайындағы Орталық зиратты көрсетіп, оэльге бару жолын жариялайды. Бұл – практикалық бағыт алуға арналған дереккөз, қорғаудағы аумақтың шекарасы туралы құжат емес.

2020 жылы Леви Ицхактың қабірі ұлттық мұра нысаны болып танылғаны хабарланды. Нысанның ресми атауы, нөмірі және шекаралары көрсетілген бастапқы мемлекеттік карточканы табу мүмкін болмады.

Алматы. Қалалық зиратта еврей қабірлері бар. Леви Ицхактың қабіріне келуге болады және ол халықаралық зиярат орны болып қала береді. Жарияланымдар ұлттық мұра мәртебесі дәл осы жерленген орынға берілгенін хабарлайды.

Қарағандыдағы зираттың еврей бөлігін каталогтау басталды

Қарағандының қалалық зиратындағы еврей бөлігі ең алдымен қаланың кеңестік тарихымен байланысты.

«Мицват Эмет» мамандандырылған жобасы еврей қабірлері Дальний Парк деп аталатын зиратта орналасқанын көрсетеді. 2018 жылы еврей ұйымдары зираттың еврей бөлігін каталогтауды бастаған. 2020 жылға қарай электрондық каталогқа 300-ден астам жерлеу енгізілген.

«Мицват Эмет» деректерін пайдаланатын JewishGen JOWBR базасының Дальний Парк туралы қазіргі карточкасында 339 жазба бар. Онда 1869–2017 жылдар аралығы көрсетілген. 1869 жылды жергілікті дерекпен тексеру қажет. Генеалогиялық каталогтағы бір жазба сол жылы Қарағандыда ұйымдасқан қауым немесе бөлек еврей зираты болғанын растамайды.

Каталог нақты жерлеулерді тіркеп, отбасы ұрпақтарын салыстыруға көмектеседі. «Мицват Эмет» қоғамдық есеп жүргізеді. Ол зираттың құрылған датасын, бөліктің шекарасын, жерді пайдалану тәртібін немесе ескерткіш мәртебесін анықтамайды.

Қарағанды. Қалалық зираттың еврей бөлігі расталған. 2020 жылға қарай 300-ден астам жерлеу каталогталған. Қазіргі пайдалану тәртібі мен ресми шекараларды анықтау үшін муниципалдық дереккөз қажет.

Шымкенттің тарихи зираты расталған, қазіргі жағдайы сипатталмаған

Шымкент – еврей зиратының болуы қауымның революцияға дейінгі тарихында құжатталған қалалардың бірі. Ресей еврей энциклопедиясы 1910 жылы қалада үш синагога мен еврей зираты болғанын көрсетеді.

Бұдан әлдеқайда кейінгі куәлік те бар. 2014 жылы қалалық баспасөз Шымкент еврей қауымының басшысына сілтеме жасап, Толстой және Дулати көшелеріндегі зираттардың әр бөлігінде екі жүзден астам еврей қабірі болғанын хабарлаған. Оларға қауым мен жерленгендердің ұрпақтары күтім жасаған.

2014 жылғы дереккөз бұл бөліктердің 2026 жылғы қыркүйектегі жағдайын сипаттамайды. Бұдан жаңа қалалық тізілімді немесе бөліктердің ресми карточкасын табу мүмкін болмады.

Шымкент. Дереккөздер тарихи зират пен кейінгі еврей бөліктерін растайды. Олардың 2026 жылғы жағдайын, шекараларын және пайдалану тәртібін жергілікті деректермен тексеру қажет.

Шудағы зират жөнінде тексерілмеген хабар ғана бар

JewishGen Cemetery Discovery Project базасында Шу қаласы туралы ескі жазба сақталған. Онда «Мицва» ұйымы 1940 және 1950-жылдардағы еврей қабірлері сақталмағанын, ал олардың орнына автовокзал салынғанын хабарлағаны айтылған.

База құрастырушысы бұл мәліметтерді тәуелсіз тексеру мүмкін болмағанын атап өтеді.

Сондықтан қабірлердің орнына автовокзал салынғаны туралы әңгіме расталмаған күйінде қалады.

Шу. Жойылған жерлеу орны туралы мәлімет расталмаған архивтік хабарда келтірілген. Оны анықталған факт деп санау үшін жергілікті бастапқы дереккөз қажет.

Ақмоланың зираты болған, ал оның жойылу тарихы толық құжатталмаған

Тарихи анықтамалық дереккөздер XX ғасырдың басына қарай Ақмолада еврей зираты болғанын көрсетеді. Қазіргі өлкетану жарияланымдары оқиғаларды толығырақ сипаттайды. XIX ғасырдың соңында жергілікті еврейлер өз діни қоғамы мен зиратын ресімдеуге ұмтылған. Кеңес кезеңінде жерлеулер тоқтаған. 1960-жылдардың басында аумақ жойылып, кейін сол жерге газ аппаратурасы зауыты орналасқан.

Оқиғалардың бұл тізбегі бірнеше қазіргі БАҚ-та астаналық өлкетанушы Дмитрий Глухих пен тарихи фотосуреттерге сілтеме жасалып жарияланған.

Зиратты тарату немесе жерді зауытқа бөлу туралы бастапқы муниципалдық акт табылмаған.

Қазіргі Астанада жұмыс істейтін еврей діни инфрақұрылымы бар. Бірақ бұл ескі зираттың бұрынғы орнында қалпына келтірілгенін білдірмейді.

Ақмола. Анықтамалықтар мен өлкетану материалдары тарихи зираттың болғанын растайды. Оның 1960-жылдары жойылғаны туралы хабарларға бастапқы архивтік құжат қажет.

Халықаралық каталогтар зираттардың толық тізімін бермейді

JewishGen Cemetery Discovery Project базасының ұлттық бөлімінде Алматы, Шу және Семей / Шығыс Қазақстан көрсетілген. Каталог елдің әкімшілік аумақтары бойынша толық бөлініс бермейді.

Қарағандының бөлігі жеке мамандандырылған жобада сипатталған, бірақ JewishGen базасының қысқа ұлттық тізімінде келтірілмеген.

Сол сияқты «Мицваның» ескі каталогтарында, жергілікті музейлерде, архивтерде және қалалық зират кітаптарында халықаралық базаларда жоқ мәліметтер бар.

Қазақстан зираттарының бірыңғай ашық тізілімін табу мүмкін болмады. Сондықтан олардың жалпы саны анықталмаған.

Жерлеу тізілімі аумақты түгендеуді алмастырмайды

Жерлеу тізілімі жерленген адамдар мен қабірлердің орналасуын есепке алады. Бірақ ол өздігінен аумақтың шекарасын, қазіргі пайдалану тәртібін және қорғау мәртебесін анықтамайды.

JOWBR Семей бойынша 360 жерлеуді көрсетеді, ал музей зерттеуі 361 жерлеуді есептеген. Бұл мәліметтер әртүрлі деректер жиынтығына қатысты. Бастапқы тіркеу кітаптарынсыз айырмашылықтың себебін анықтау мүмкін емес.

Қабір, зират және ескерткіш – әртүрлі қорғау нысандары

Егер мемлекет бір қабірді тарихи маңызды деп таныса, бұл бүкіл зиратты қорғауды білдірмейді. Егер мемлекеттік тізімде бұрынғы синагога болса, бұл көрші зират туралы ештеңе айтпайды. Зерттеушілер мацеваны тас қашау өнерінің бірегей туындысы деп атағанымен, ол автоматты түрде ескерткіштің заңдық мәртебесін алмайды.

Заңдық мәртебе нақты нысанның ресми атауы мен шекаралары, қорғау деңгейі, актінің нөмірі мен датасы арқылы анықталады. Бастапқы тізімсіз аталған зираттар мен қабірлердің нақты қорғау санатын белгілеу мүмкін емес.

Зираттардың қалалар бойынша сақталуы

Семей. Тарихи зираттың тануға болатын аумағы және құлпытастардың едәуір қоры сақталған.

Өскемен. Музей зерттеуі жекелеген еврей құлпытастарын құжаттаған. Ерте бөлек зират негізінен картадан белгілі. Қазіргі сақталуын қайта тексеру қажет.

Алматы. Пайдаланылып жатқан зиратта Леви Ицхактың келуге болатын қабірі және басқа еврей қабірлері бар.

Қарағанды. Жалпы қалалық зираттың еврей бөлігі нақты бар және каталогталуда.

Шу. Ескі хабар бойынша қабірлер сақталмаған. Бұл бастапқы жергілікті құжаттармен расталуы керек.

Астана. Дереккөздер тарихи еврей зираты туралы хабарлайды. Өлкетану материалдары оның кеңестік кезеңде жойылғанын сипаттайды. Қазіргі орнын анықтау үшін бөлек архивтік карта қажет.

Қысқаша

• Семей. Бұл – 1879–1970 жылдардағы жерлеулері құжатталған тарихи бөлек еврей зираты. Музейлік қалпына келтіру 361 жерлеуді қамтиды.
• Өскемен. Бөлек зират 1906 жылғы жоспарда белгіленген. 2004 және 2005 жылдардағы музей сапарлары Ушанов зиратындағы мацеваларды тіркеген. Бұл мәліметтер әр нысанның 2026 жылы сақталғанын растамайды.
• Алматы. Еврей қабірлері Орталық зиратта орналасқан. Леви Ицхак Шнеерсонның қабірі зиярат орны болып қала береді. 2020 жылы дәл осы қабірдің ұлттық мұра нысаны болып танылғаны хабарланған.
• Қарағанды. Дальний Парк зиратының еврей бөлігі нақты бар. Оны каталогтау 2018 жылы басталған. 2020 жылға қарай 300-ден астам жерлеу енгізілген.
• Шымкент. Еврей зираты 1910 жылға қарай болған. 2014 жылы дереккөздер күтім жасалатын екі бөлікті растаған, бірақ олардың қазіргі мәртебесін жаңарту қажет.
• Шу. 1940 және 1950-жылдардағы жерлеулердің жойылғаны және орнына құрылыс салынғаны туралы ескі тексерілмеген хабар бар. Бұл – зерттеу болжамы, анықталған факт емес.
• Астана және Ақмола. Тарихи еврей зиратын анықтамалықтар мен өлкетану дереккөздері растайды. Оның 1960-жылдары бұзылғаны туралы хабар әзірге бастапқы архивтік растауды қажет етеді.