Леви Ицхак Шнеерсонның жер аударылуы және Алматыдағы жад орны

Қазақстанға дейін раввин Екатеринослав қауымына қызмет еткен

Леви Ицхак Шнеерсон 1878 жылы туған. XX ғасырдың басынан тұтқындалғанға дейін ол Екатеринославтың, кейінгі Днепропетровскінің, қазіргі Днепрдің белгілі еврей діни қайраткерлерінің бірі болған. Хабадтың өмірбаяндық материалдары оның қызметін кеңестік дінге қарсы саясат күшейген жағдайда діни білім мен тәжірибені сақтаумен байланыстырады.

1939 жылғы 28 наурызда НКВД қызметкерлері Шнеерсонды өз үйінде тұтқындаған. Одан кейін ұзақ жауап алу және түрмелер арасында ауыстыру болған. Сақталған іс материалдары мен Хабадтың архивтік дәстүріне негізделген қазіргі жарияланымдарда айыптар арасында кеңеске қарсы қызмет, шетелмен байланыстар және сол кезеңнің қуғын-сүргініне тән басқа саяси тұжырымдар аталады.

ҚазАқпараттың хабарлауынша, Шнеерсон 1989 жылы қайтыс болғаннан кейін ақталған.

Тұтқындау және жер аудару туралы шешім

Тергеуден кейін Шнеерсонға Қазақстанда бес жыл ішкі жер аудару мерзімі белгіленген.

Жарияланымдарда шешімнің нақты күні әртүрлі берілген. Chabad.org сайтындағы Довид Марголин 1939 жылғы 4 қазанды, ал сол сайттағы басқа материалдың авторы Мендель Адельман 1939 жылғы 23 қарашаны атайды. Адельман өмірбаяндық кітаптың 153 және 154-беттеріне сілтеме жасайды. Жер аудару туралы актінің өзі бұл жарияланымдарда келтірілмеген. Довид Марголиннің Chabad.org жарияланымы, Мендель Адельманның өмірбаяны.

Өмірбаяндық жарияланымдар рәсімді де әртүрлі сипаттайды. Марголин раввинді сотсыз жер аудару туралы шешім болғанын жазады. Адельман сот үшін дәлелдерді жеткіліксіз деп танып, жер аудару белгілеген комитетті сипаттайды. Сондықтан мұнда сот талқылауы болғаны тұжырымдалмайды. Довид Марголиннің Chabad.org жарияланымы, Мендель Адельманның өмірбаяны.

Чиили, қазіргі Шиелі

Жер аудару орны Қызылорда облысындағы Чиили болды. Бүгінде бұл кент Шиелі деп аталады және Шиелі ауданының әкімшілік орталығы болып саналады.

Шнеерсонмен бірге жер аударуда әйелі Хана Шнеерсон тұрған. Хабадта сақталған деректер, соның ішінде оның естеліктері, тұрмыстың аса кедей болғанын, тамақ жетіспеуін, ылғалдылықты, ауруларды және жұмысқа лайық жағдайдың болмағанын сипаттайды.

Ол жер аударуда да жазуын жалғастырған

Шнеерсонның кітаптары мен жазу құралдары өте аз болған. Хана қолжетімді өсімдіктерден, шөптер мен тамырлардан қолдан сия жасаған. Ол қолындағы кітаптардың, соның ішінде «Зоар» томдарының жиектеріне түсіндірмелер жазған.

Бұл беттер сақталған. Кейін жазбалардың бір бөлігі Likkutei Levi Yitzchak сериясында жарық көрген. Кітапхана көрмесі туралы жарияланымда түрлі түсті жазбалары бар кітаптар көрсетілген.

Жер аудару Қазақстанға соғыс кезіндегі эвакуациямен тұспа-тұс келді

Шнеерсонның жер аударылған жылдары Екінші дүниежүзілік соғысқа сәйкес келді. Сол кезде Қазақстанға КСРО-ның батыс өңірлерінен көптеген эвакуацияланған және қонысынан айырылған адам келді.

Хабад естеліктерінде бұрынғы қауымдарынан алыста қалған еврей босқындары мен отбасылары Шнеерсондарға жүгінгені айтылады. Бұл куәліктер діни және тұрмыстық қолдау болғанын растайды, бірақ көмек алғандар санын немесе қауымдық өмірдің ауқымын анықтауға мүмкіндік бермейді.

1944 жылғы көктемде ол Алма-Атаға көшті

1944 жылдың басына қарай Леви Ицхактың денсаулығы қатты нашарлаған. Хабад дереккөздері мен куәгерлердің естеліктерінде Алма-Атадағы достары мен таныстары оның Чиилиден көшуіне рұқсат алуға тырысып, ақша жинағаны айтылады.

1944 жылғы Песахтан кейін Леви Ицхак пен Хана Шнеерсон Алма-Атаға келген. Келгеннен кейін оларға көмектескендердің бірі – Бецалель Шайлзон. Оның қызы Люба Либерованың кейінгі естеліктері жергілікті еврейлердің саяси жер аударудан жаңа шыққан адамды қаншалықты сақтықпен қабылдағанын сипаттайды.

Естеліктер соғыс кезіндегі Алма-Атаның еврей байланыстарын және көмектесушілерге төнген қауіпке қарамастан, жер аударылған отбасыға қолдау көрсетілгенін баяндайды.

Өмірінің соңғы айлары

Алма-Атадағы жағдай Чиилиден жақсы болғанымен, раввиннің денсаулығы қатты әлсіреген еді.

Ол 1944 жылғы 9 тамызда, еврей күнтізбесі бойынша 5704 жылғы ав айының 20-күні қайтыс болды. Жасы 66-да еді. Оны Алма-Ата зиратының еврей бөлігіне жерледі.

Ав айының 20-күні жыл сайынғы еске алу күніне айналды.

Бейіт кеңестік кезеңде сақталды

Хабад материалдары Алматының еврейлері кеңестік онжылдықтарда жерленген орынды сақтауға тырысқанын хабарлайды. Сол кезде көптеген еврей зиратының жағдайы нашарлап, діни инфрақұрылым қысымға ұшыраған.

Бейіттің үстінде оэль деп аталатын мемориалдық құрылыс бар. Пайдаланылған дереккөздер оның салынған күнін бірмәнді анықтауға мүмкіндік бермейді. Құрылысты тек КСРО ыдырауымен байланыстыруға негіз жеткіліксіз.

Ақтау және іс материалдарының қайтарылуы

ҚазАқпарат 2009 жылғы 10 тамыздағы хабарламасында Қазақстан Еврей орталығының баспасөз қызметіне сілтеме жасап, Шнеерсонның қайтыс болғаннан кейін ақталуын 1989 жылға жатқызған. Бұл – бастапқы ақтау актісі емес, екінші дереккөздегі хабарлама. ҚазАқпараттың ақтау және материалдарды беру туралы хабарламасы.

Тергеу материалдарын беру бөлек оқиға болып, кейінірек жүзеге асқан.

Довид Марголиннің, соның ішінде Хабад кітапханашысы Шолом-Бер Левиннің күнделігіне сүйенген зерттеуіне сәйкес, 1991 жылғы 7 тамызда Киевте украин КГБ өкілдері Хабад өкілдеріне 65 беттен тұратын алғашқы пакетті берген. 1992 жылғы көктемде Днепропетровскідегі СБУ қызметкерлері Израильдің «Шамир» ұйымына тағы үш іс берген. Довид Марголиннің оқиғаларды қалпына келтіруі.

1991 және 1992 жылдардағы берулер Қазақстанның 1999 жылғы беруінен бұрын болған. Пакеттердің құрамы құжаттық негізде салыстырылмаған.

Қазақстан іс материалдарын 1999 жылы берді

Қазақстан архивтерінен бөлек беру 1999 жылғы 19 желтоқсанда болған. Бұл күнді ҚазАқпарат 2009 жылғы ретроспективті хабарламасында келтіреді. ҚазАқпараттың ақтау және материалдарды беру туралы хабарламасы.

Нью-Йоркке сапары кезінде Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев Хабад кітапханасының өкілдеріне қазақстандық архивтердегі Шнеерсонның тергеу ісі материалдарының үш томын берген. JTA онда тергеу хаттамалары мен құжаттар, соның ішінде тұтқындау ордері және қайтыс болғаны туралы куәлік болғанын хабарлаған. JTA-ның 1999 жылғы 21 желтоқсандағы хабарламасы.

Қазақстаннан беру тергеу материалдарының белгілі алғашқы қайтарылуы болмаған. Жарияланымдарда архивтік пакеттердің құрамы мен өзара арақатынасы көрсетілмеген.

Жерленген орын 2020 жылы танылды

JTA мен Chabad.org 2020 жылғы 10 тамызда Қазақстан Леви Ицхак Шнеерсон жерленген орынды ұлттық мұра нысандарының тізіміне енгізгенін хабарлады. Рәсімге Қазақстан өкілдері және АҚШ-тың шетелдегі америкалық мұраны сақтау жөніндегі комиссиясының төрағасы Пол Пакер қатысқан. JTA жерленген орынның мәртебесі туралы, Chabad.org рәсім туралы есебі.

Қасым-Жомарт Тоқаев 2025 жылғы 17 қыркүйекте Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлерінің VIII съезінде сөйлеген сөзінде Алматыдағы Леви Ицхактың бейітін мемлекет сақталуына қамқорлық жасайтын қасиетті орындардың қатарында атады. Бұл ресми сөздің мазмұнын растайды, бірақ ескерткіштер тізіміндегі жазбаны алмастырмайды. VIII съездегі сөздің толық мәтіні.

2020 және 2025 жылдардағы хабарламалар жерленген орынға қатысты. Олар бүкіл Орталық зираттың қорғау мәртебесін анықтамайды.

Бейітке әртүрлі елден зиярат етушілер келеді

Chabad.org 2023 жылғы тамызда хабарлағандай, қайтыс болған күнінің 79-жылдығына арналған іс-шараларға мыңнан астам жергілікті тұрғын мен әртүрлі елден келген қонақ жиналған. 2024 жылы, 80-жылдығына қарай, басылым Алматыға келетіндер санын шамамен мың адам деп бағалаған. Chabad.org-тың 80-жылдығына арналған репортажы. Екі жарияланым да сапарларды қайтыс болған күнінің жылдығымен, ав айының 20-күнімен байланыстырады.

Қысқаша

• 1939 жылғы 28 наурыз. НКВД Леви Ицхак Шнеерсонды Днепропетровскіде тұтқындады.
• 1939 жыл. Тергеуден кейін Шнеерсонға бес жыл жер аудару белгіленді. Өмірбаяндық жарияланымдар шешімнің нақты күні жөнінде келіспейді.
• Чиили. Қазір Шиелі деп аталатын бұл кент Қызылорда облысындағы оның негізгі жер аудару орны болды.
• 1940-жылдар. Хана Шнеерсон күйеуіне қосылды. Ол жер аударуда діни түсіндірмелер жазуын жалғастырды, олардың бір бөлігі сақталған.
• 1944 жылғы көктем. Шнеерсондар Чиилиден Алма-Атаға көшті.
• 1944 жылғы 9 тамыз, немесе 5704 жылғы ав айының 20-күні. Леви Ицхак Алма-Атада қайтыс болып, осында жерленді.
• 1989 жыл. ҚазАқпараттың хабарлауынша, Леви Ицхак Шнеерсон қайтыс болғаннан кейін ақталған.
• 1991 және 1992 жылдар. Chabad.org зерттеуіне сәйкес, іс материалдары украин архивтерінен берілген. Жарияланымдарда берілген пакеттердің құрамы әртүрлі сипатталған.
• 1999 жылғы 19 желтоқсан. Қазақстан Хабад кітапханасына тергеу ісі материалдарының үш томын берді.
• 2020 жылғы 10 тамыз. Халықаралық дереккөздер жерленген орынның Қазақстанның ұлттық мұра тізіміне енгізілгенін хабарлады.
• 2025 жыл. Қазақстанның ресми сөзінде бейіт елдің ерекше маңызды діни орындары қатарында аталды.
• Жад орны. Қауымдық жарияланымдар халықаралық зияратты сипаттайды. Мұра туралы хабарламалар мемлекеттік қорғаудың нақты санатын атамайды.