Қазақстан мен Израиль қатынастары қалай қалыптасқан

Дипломатия және тұрақты тетіктер

Қазақстан мен Израиль дипломатиялық қатынастарды 1992 жылғы 10 сәуірде, Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін бірнеше ай өткен соң орнатты. Сол жылдың тамызында Қазақстанда Израиль елшілігі жұмыс істей бастады; Қазақстанның Израильдегі елшілігі 1996 жылғы мамырда ашылды.

Бұл үш дата қатынастар тарихының басталуын ғана көрсетеді. 1992 жылғы маусымнан бері сауда-экономикалық ынтымақтастық жөніндегі Қазақстан–Израиль үкіметаралық комиссиясы жұмыс істейді. Кейінгі жылдары салалық келісімдер, саяси консультациялар, президенттер мен парламенттер арасындағы байланыстар, мамандар даярлау бағдарламалары, компаниялар мен ұйымдардың нақты жобалары пайда болды.

Екіжақты қатынастар саяси диалогты, шарттық негізді, экономикалық тетіктерді, салалық ынтымақтастықты және адамдар арасындағы байланыстарды қамтиды.

1990-жылдардағы қатынастардың құқықтық негізі

1995 жыл әсіресе оқиғаларға толы болды.

30 тамызда Алматыда екі елдің үкіметтері мәдени ынтымақтастық, ғылым мен технология саласындағы ынтымақтастық, әуе қатынасы және туризм жөніндегі жеке келісімдерге қол қойды. Мысалы, мәдени келісім білімді, ғылымды, өнерді, спортты және бұқаралық ақпарат құралдарын қамтып, университеттер, ғалымдар, оқытушылар мен студенттер арасындағы байланыстарды көздеді.

1995 жылғы келісімдер білім, ғылым, мәдениет, спорт және көлік бағыттарын бекітті. Бұл бағыттар 2020-жылдары келіссөздер күн тәртібіне қайта еніп отыр.

1995 жылғы желтоқсанда ынтымақтастықтың басқа бағыттары да рәсімделді. Ал 2000 жылғы сәуірде Иерусалимде Қазақстан мен Израиль өзара түсіністік пен ынтымақтастықты одан әрі дамыту туралы декларацияға қол қойды. Онда саяси диалог, парламенттік байланыстар, экономикалық өзара іс-қимыл, ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп, энергетика, технологиялар, білім, мәдениет, туризм және өңірлер мен қалалар арасындағы байланыстар белгіленді.

Құжаттар ынтымақтастықтың негізін қалыптастырды. Келісім мемлекеттердің не туралы және қандай нысанда келіскенін көрсетеді. Әр жобаның қатысушылары, орны, мерзімдері мен нәтижелері бар өз іске асырылу тарихы болады.

1990-жылдардан кейінгі саяси байланыстар

Ресми екіжақты шежіреде Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Израильге 1995, 2000 және 2013 жылдары жасаған сапарлары көрсетілген. Израиль Президенті Шимон Перес Қазақстанға 2009 жылы мемлекеттік сапармен келді, ал Израиль Премьер-министрі Биньямин Нетаньяху Қазақстанға 2016 жылғы желтоқсанда барды. Әртүрлі жылдары парламенттер, министрліктер және басқа мемлекеттік органдар басшыларының сапарлары да өтті.

Сонымен қатар тұрақты тетіктер дамыды.

Сыртқы саясат ведомстволары саяси консультациялар өткізеді. 2022 жылғы шілдеде Иерусалимде саяси консультациялардың 11-раунды өтті. 2026 жылғы 27 қаңтарда Астанада 12-раунд өткізілді.

Сауда-экономикалық ынтымақтастық жөніндегі үкіметаралық комиссия да жұмыс істейді. Оның тоғызыншы отырысы Астанада 2022 жылғы шілдеде өтті.

Бұл тетіктер президент сапарындай көп назар аудартпайды, бірақ ірі саяси оқиғалардың арасында қатынастардың жалғасуын қамтамасыз етеді.

Шарттық негіздің кеңеюі

Алғашқы келісімдерден кейін жекелеген бағыттар бойынша жаңа құжаттар пайда болды.

2009 жылы тараптар дипломатиялық және қызметтік паспорт иелеріне визаларды алып тастау туралы келісімге қол қойды; ол 2010 жылғы 11 мамырда күшіне енді.

2016 жылғы желтоқсанда ауыл шаруашылығы саласындағы ынтымақтастық туралы жаңа үкіметаралық келісімге қол қойылды. Ол қол қойылғаннан кейін төрт жарым жылға жуық уақыт өткенде, 2021 жылғы 24 мамырда күшіне енді.

2022 жылы денсаулық сақтау министрліктері ынтымақтастық туралы жаңа меморандумға қол қойды. Қазақстанның ресми анықтамасында қазақстандық дәрігерлер мен мейіргерлердің Израиль медициналық орталықтарында көп жылдан бері оқитыны және әртүрлі сала мамандарына арналған MASHAV бағдарламалары туралы да айтылады.

2025 жылғы қарашада су ресурстарын басқару саласында жеке меморандумға қол қойылды. Оның күн тәртібіне суды үнемдеу, цифрлық есепке алу, суды қайта пайдалану, мамандар даярлау және басқа бағыттар кіреді.

Осылайша, шарттық негіз 1990-жылдардағы бірнеше жалпы құжаттан салалық тетіктер жиынтығына біртіндеп айналды.

Экономикалық қатынастар

Экономикалық қатынастардың үш құрамдас бөлігін ажыратуға болады. Олар – сауда, инвестициялар және нақты жобалар.

Үкіметаралық комиссия 1992 жылдан бері жұмыс істейді. Қазақстан тарапының дерегі бойынша, 2005 жылдан бері Израильден Қазақстанға тікелей инвестициялардың жиынтық ағыны 442 миллион АҚШ долларынан асады; 2024 жылы бұл ағын 53,7 миллион долларды құрады.

Жиынтық статистика жекелеген нысандар мен жобалардың нәтижелерін сипаттамайды.

Нақты нысандар туралы жарияланымдар капитал көзін, технология жеткізушісін, мердігерді және жобаның нақты мәртебесін бөлек атайды. Бұл рөлдер бір тұлғаға немесе ұйымға автоматты түрде тиесілі болмайды.

2026 жылғы қаңтарда Астанада өткен бизнес-форумда үш коммерциялық құжатқа қол қойылды. Олар су инфрақұрылымына, битум зауытына және жаңартылатын энергетикаға қатысты болды. Қол қою нысанның салынып, жұмыс істеп тұрғанын әлі білдірмейді. Қаржыландыру, құрылыс және пайдалануға беру бөлек расталуға тиіс.

Ауыл шаруашылығы, су, медицина және технологиялар

Практикалық ынтымақтастық салалар бойынша әркелкі дамиды.

Ауыл шаруашылығында үкіметаралық құжаттар да, жекелеген технологиялық мысалдар да бар. Медицина мамандардың көп жылдан бергі тағылымдамаларын, медициналық ұйымдардың байланыстарын және меморандумдарды қамтиды. Білім саласында MASHAV, «Болашақ» және ғылыми тағылымдама бағдарламалары жұмыс істейді. Су шаруашылығында институционалдық негіз 2025 және 2026 жылдары-ақ болған. Әр нақты жобаның орындалуы бөлек расталады.

Технологиялар мен цифрландыру қазіргі саяси күн тәртібінде айрықша көрінеді. 2026 жылғы қаңтарда сыртқы істер министрлері технологиялар трансфері мен цифрлық саладағы ынтымақтастықты талқылады. Бизнес-форумда IT, қаржы технологиялары және агротехнологиялар да аталды.

Келіссөздер мен құжаттар ынтымақтастықтың бағытын растайды. Жобаның жұмыс істеп тұрғанын көрсету үшін нысан, орындаушылар және орындалған жұмыс туралы мәлімет қажет.

2025 және 2026 жылдардағы жаңа саяси кезең

2025 жылғы қарашада Қазақстан Авраам келісімдеріне қосылатынын жариялады. Бұл Израильмен қатынастар орнату болған жоқ, өйткені дипломатиялық қатынастар отыз жылдан астам уақыттан бері бар еді. Қазақстан үшін жаңа негіз қолданыстағы екіжақты байланыстарға қосылды. Өз мәлімдемесінде Қазақстан Сыртқы істер министрлігі Таяу Шығыс қақтығысын халықаралық құқық, БҰҰ қарарлары және екі мемлекет қағидаты негізінде реттеуді қолдайтын ұстанымын да растады.

2026 жылғы 27 қаңтарда Израиль Сыртқы істер министрі Гидеон Саар Астанаға ресми сапар жасады. Саяси консультациялардың 12-раунды өтті, ынтымақтастық туралы екі меморандумға және ұлттық паспорт иелерін визадан босату туралы келісім жасасу ниеті жөніндегі меморандумға қол қойылды. Сонымен қатар бизнес-форум өтті.

Үш айдан кейін, 27 сәуірде, Израиль Президенті Ицхак Герцог Қазақстанға ресми екі күндік сапарын бастады. Астанада ол Президент Қасым-Жомарт Тоқаевпен алдымен шағын, содан кейін кеңейтілген құрамда келіссөздер өткізді. Израиль тарапы одан әрі жұмыс бағыттары ретінде сауданы, технологияларды және тікелей әуе қатынасын атады.

Мемлекеттік кеңселерден тыс байланыстар

Мемлекетаралық келісімдер ресми негізді белгілейді. Университеттер мен іскер топтардың байланыстары, ұйымдардың жобалары және қауымдардың өмірі адамдар деңгейіндегі ынтымақтастықты көрсетеді.

Қазақстан мен Қазақстаннан Израильге көшкен адамдар арасындағы байланыс ерекше маңызды. Қазақстан Сыртқы істер министрлігі Израильге репатриацияланған Қазақстаннан шыққан адамдарды екі ел арасындағы адамдық байланыстың бірі ретінде тікелей атаған.

Қысқаша

• Дипломатиялық қатынастар. 1992 жылғы 10 сәуірде орнатылды.
• Израильдің Қазақстандағы елшілігі. 1992 жылғы тамыздан бері жұмыс істейді.
• Қазақстанның Израильдегі елшілігі. 1996 жылғы мамырда ашылды.
• Үкіметаралық комиссия. 1992 жылдан бері жұмыс істейді.
• Салалық келісімдердің ірі топтамасы. 1995 жылы қол қойылды.
• Саяси консультациялар. 12-раунд 2026 жылғы қаңтарда өтті.
• Авраам келісімдері. Қазақстан қосылатынын 2025 жылғы қарашада жариялады. Бұл негіз бұрыннан бар қатынастарды толықтырды.
• Материал жазылған кездегі соңғы президент сапары. Израиль Президенті Ицхак Герцог Қазақстанға 2026 жылғы 27 және 28 сәуірде ресми сапар жасады.